Column

Bedenksel bestaat niet zonder realiteit, en waarheid is alleen voorstelbaar door verbeelding

Beeld Trouw

Dubrovnik zucht onder een toeristenstroom die dag in dag uit de smalle straatjes van het vestingstadje onbegaanbaar maken. 

Dat is al sinds decennia zo, maar de laatste tijd zijn daar de cruiseschepen bij gekomen. En de filmliefhebbers, of liever het soort toeristen dat uit is op locaties van beroemde blockbusters. Dubrovnik was het decor van ‘Game of Thrones’ en ‘Star Wars’ en dat heeft de stad geweten

Ook Amsterdam heeft met de recente filmpelgrimage kennis mogen maken, in het kielzog van de romantische komedie ‘The Fault in Our Stars’ die zich daar afspeelt. Het inmiddels verwijderde bankje aan de gracht waarop de hoofdpersonen hun prille liefde ontdekken moest er van de weeromstuit voor worden teruggeplaatst.

Onwillekeurig denk je aan het beroemde zebrapad op de hoes van het Beatles-album Abbey Road. Ontelbare malen is het gefotografeerd en geparodieerd. Van een plek waarop iets belangrijks of iconisch is gebeurd, gaat nu eenmaal een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit. Door zelf te staan op diezelfde plaats gaan we er een beetje deel van uitmaken.

Redelijk, of zelfs modern, is dat allemaal niet. Waarom zouden we ons niet tevreden stellen met de afbeelding van de plek waar het om draait – en genoegen nemen met onze meditaties daarbij? Het protestantisme moest van bedevaarten weinig hebben. God is tenslotte overal, niet op één plaats in het bijzonder, of het moest in het hart van de gelovige zelf zijn. Daarvoor hoefde hij niet op reis. Inkeren in de binnenkamer was genoeg.

Onwerkelijk

Maar juist dat hart is daarmee niet tevreden. We willen zien wát en zijn wáár het echt gebeurd is. Zelfs wanneer dat ‘echte’ alleen maar het bij uitstek ‘onechte’ van een filmopname is. Want wat zoeken we eigenlijk bij dat bankje aan de Amsterdamse gracht of op de pleintjes van Dubrovnik? De werkelijkheid wordt in de film juist ónwerkelijk, opgenomen in een fantasieverhaal dat nooit echt heeft plaatsgevonden. Op zo’n filmset vinden we hoogstens tekenen van de ‘fake’ die de cinema – zoals filmmagiër Orson Wells weergaloos kon uitleggen – bij uitstek is. 

Of is dat te eenvoudig? Afgelopen zomer bezocht ik in Berlijn de voormalige Stasi-gevangenis Hohenschönhausen. Tot aan de val van de muur werden er vele tienduizenden politieke tegenstanders van het regime vastgehouden of regelmatig ondervraagd. Je kunt nu de cellen zien waarin ze zaten, de 120 (!) verhoorkamers waarin ze onder druk werden gezet, gechanteerd en geestelijk kapotgemaakt. 

Zo’n bezoek is altijd hachelijk. Zorgeloos rondlopen als een belangstellende toerist op zoek naar ‘beleving’ heeft op zo’n plek iets frivools. En ook daar, waar de werkelijkheid zich toonde op haar hardst, kwam de fictie ongemerkt tussendoor sluipen. Heel wat scènes van de Duitse tv-serie Weissensee Saga, over de laatste jaren van de DDR en de rol van de Stasi daarin, werden hier opgenomen. Ik loop een verhoorkamertje binnen en warempel: het is net zoals in de film.

Gaat de fictie op zo’n moment op de loop met de werkelijkheid? Of maakt de onmiskenbare realiteit van die kamer juist nóg indringender de waarheid duidelijk die de film dóór de fictie heen liet zien? Wat daarin gespeeld werd gebeurde hier echt, precies zo, precies hier. Er is geen bedenksel zonder sporen van realiteit, zoals de waarheid alleen maar voorstelbaar is door ons die te verbeelden. Zo werd Hohenschönhausen tegelijk wel en niet een filmset, wel en niet een bedevaartsoord naar een ‘lieu de mémoire’ uit de recentste geschiedenis. Gek genoeg waren ze allebei op hun eigen manier even echt.

Lees ook: Waarom het nieuwste seizoen Game of Thrones rammelt (zonder spoilers)

Lees hier ook de andere columns van Ger Groot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden