'Bedachte zaken zijn heel slecht, dit boek ontstond'

interview | 'Birk', de volwassen debuutroman van Jaap Robben, is al een jaar uit, maar blijft opduiken. Onlangs won het dé literatuurprijs voor jongeren.

Het boek is op de kop af een jaar geleden verschenen, maar 'Birk' van Jaap Robben blijft maar opduiken. Onlangs won de roman de Dioraphte Literatuurprijs, een publieksprijs van jongeren, én de Nederlandse Boekhandelsprijs, waarna Birk plots ook weer verscheen in de top-60 van best verkochte boeken. En dat terwijl het boek net 'uit zijn lijf was', zoals de auteur dat noemt.

Ook veel lezers zullen Birk niet snel vergeten: in uitgebeende taal beschrijft Robben de beklemmende band tussen moeder, zoon en buurman die ontstaat als de vader van hoofdpersoon Mikael in zee is verdwenen. De 'eilandroman' (Birk speelt zich zo te lezen ergens af op een vrijwel uitgestorven eilandje tussen Schotland en Noorwegen) is de eerste volwassen roman van kinderboekenschrijver en theatermaker Jaap Robben (1984). Al is zo'n scheiding der letteren volgens hem niet interessant en komen de complimentjes uit alle hoeken.

Ben u gevoelig voor lof?

"Het gevoelig zijn voor lof gaat in fases. Voorafgaand aan de eerste recensie sliep ik niet lekker met het beeld dat het de volgende dag afgefikt zou worden. Dan is het een enorme geruststelling als het positief is. Een opluchting dat blijkt dat mijn intuïtie klopte en dat ik op z'n minst een leesbaar boek kon schrijven. Dat het iets is. Nu gebeurt er ineens zoveel dat het op een bepaalde manier soms langs me heen gaat. Het is niet allemaal te bevatten. Ik moet af en toe een uurtje een kopje koffie gaan drinken en er met een afstandje naar kijken. Vergelijk het met gelukkig opgroeien, je hebt dat op het moment zelf niet zo bewust door. Pas met een beetje afstand, kun je geluk zien. Het is überhaupt fantastisch dat je als kunstenaar lof kunt krijgt voor waar je uit vrije wil elke dag mee bezig bent. Er zijn zoveel loodgieters, docenten of anderen die dagelijks knoerthard werken en die niet geïnterviewd worden of veren in hun reet krijgen. Of applaus."

Was het zo spannend, een volwassen debuut schrijven?

"Ik wist niet of ik een roman kon schrijven. Ik ben eerst een jaar gaan uitproberen, door niet te veel te bedenken. Bedachte dingen zijn vaak heel slecht, die zijn te bedoeld, te nadrukkelijk - een mop bijvoorbeeld. Die heeft als enige doel om grappig te zijn en betekent verder niks. Belangrijke uitdaging voor mij was om bijvoorbeeld van het eiland een personage te maken. Een personage dat niet spreekt en steeds kleiner lijkt te worden. Het eiland is zoals de moeder in het verhaal: dwingend. Spannend was het vooral omdat dit de eerste keer een boek was dat geheel uit mijzelf kwam. Voor eerdere boeken werkte ik altijd intensief samen met tekenaars."

Is Birk eigenlijk wel een roman puur voor volwassenen?

"Ik vind die grens tussen jeugd en volwassen niet zo interessant. Een kind kan ook Kafka lezen. In 'De gedaanteverwisseling' blijkt het hoofdpersonage te zijn veranderd in een tor als hij wakker wordt. Het gaat om de toon. Als ik met een kind praat dan praat ik niet op een koedie-koedie-koedie-toon. Natuurlijk, ik vertel ze niet over de hypotheek van ons huis, maar een thema als de dood kun je met ieder kind bespreken. Als je maar helder bent. Ik dacht altijd dat helderheid een zwakte was, maar bij het maken van mijn kinderboek 'Zullen we een bos beginnen?', ontdekte ik dat helderheid een kracht was. Nee, dat hokjesdenken - dit hoort bij jeugdliteratuur, dat hoort bij volwassen literatuur - daar heb ik niet zo'n last van.

"Ik wantrouw ook gewichtigheid en gemaakte complexiteit. Daar zit de diepgang niet in, hè. Dat is schijndiepgang. Bovendien: dingen die op maat zijn gemaakt zijn oninteressant."

Het zal toch niet zomaar zijn dat u de Dioraphte jeugdliteratuurprijs won en dat ze bijvoorbeeld op scholieren.com met uw boek weglopen?

"De hoofdpersoon is een jong iemand, het gaat ook over opgroeien, zo gek is dat dus niet."

Ook wel eens fijn in deze tijd van hyperrealisme: het verhaal is pure fictie.

"Het is maar waar je van houdt. Bij echt gebeurde verhalen ga je als lezer meer een wandelpad op met een routekaart bij je die je op doorkijkjes en verborgen plekjes wijst, bij fictie loop je als schrijver en lezer een donker bos in. Dat heeft meer mijn voorkeur."

Uw boek roept de sfeer op van een filmhuis-film. Zou Birk een film kunnen zijn?

"Ik zou het interessant vinden wat iemand daar uithaalt, ja. Ik heb zelf wel duidelijk voor me hoe de karakters en het eiland eruit zien, dus ik zou benieuwd zijn hoe een ander dat verbeeldt. Ik hoor vaker dat het boek iets filmisch heeft, dat begrijp ik wel. Dat komt vermoedelijk door de dialogen. Mijn theaterachtergrond heeft me zeker geholpen bij het schrijven van dialogen en bij het beschrijven van de setting en de ontwikkeling van de karakters. Ik wilde als acteur uitzoeken hoe ik zou doen als ik die jongen, die moeder, die buurman of zelfs een dier zou zijn. Voor de moeder liet ik me inspireren door het schilderij 'Portrait of a woman' van Lucian Freud. Door naar zijn werk te kijken wist ik soms ineens: Ah, zo reageert ze!"

"Ik spreek regelmatig mensen die echt even van het verhaal moesten bijkomen. Als er dan toch lof moet zijn waarvoor ik vatbaar ben, dan zulk soort lof."

Wat komt er na Birk? Plant u uw loopbaan?

"Voor je het weet werk je een lijst af, dat wil ik niet. Ik ben nu bezig met iets voor kleuters. Voordat ik aan een boek begin vraag ik mezelf altijd af: stel, niemand koopt het, zou ik het dan nog willen maken? Als het antwoord ja is, dan moet ik het schrijven. Alleen dan. Het kan best zijn dat ik daardoor in mijn hele leven nog maar vijf boeken maak. Ik vind het ook een degradatie van het boek als ik er elk jaar eentje zou maken. Nee, ik plan niks, ben ook niet goed in lijnen uitzetten. Je geest is veranderlijk, dat maakt elk boek weer nieuw."

'Birk', Jaap Robben. Uitgeverij De Geus, Breda.

Wie is Jaap Robben?

Jaap Robben schrijft gedichten en korte verhalen voor zowel kinderen als volwassenen. Hij publiceerde vier bundels, waaronder 'Zullen we een bos beginnen?' uit 2008 (Shortlist Gouden Uil voor jeugdliteratuur 2009) en 'Als iemand ooit mijn botjes vindt' uit 2012 (Vlag en Wimpel 2013). 'De Zuurtjes' uit 2010 is een kruising tussen een prentenboek en een jeugdroman en verscheen ook in het Duits en Zuid-Afrikaans. Robbens eerste prentenboek 'Josephina' (2012) is ook te koop in China en Zuid-Korea. Voor 'Birk' staan Engelse en Duitse vertalingen gepland.

Robben was tussen 2008 en 2010 Stadsdichter van Nijmegen. Hij treedt regelmatig op in binnen- en buitenland, is onder meer gastdocent aan het Koninklijk Conservatorium te Antwerpen en is naast schrijver ook theatermaker. Zo maakte hij onder andere drie voorstellingen met zijn eigen theatergroep en werkte hij mee aan de voorstelling 'Romeo en Julia' van het Nederlands Blazers Ensemble.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden