Beats vol zwarte woede

Nieuwszender CNN was verbaasd dat er géén rellen uitbraken rondom de première van 'Straight Outta Compton'. De Amerikaanse hiphop-film draait vanaf morgen in Nederland, en gaat over de wegbereiders van de gangstarap, NWA, oftewel Niggaz Wit' Attitude. Hun 'Fuck tha police' klinkt weer dreigend actueel. Wat is de maatschappelijke erfenis van de rapformatie?

We schrijven 1988, de straten van Compton, Californië. Zonder aanleiding worden vijf rappers door politieagenten ruw tegen het asfalt gebeukt. Hun blanke manager Jerry Heller staat erbij, luidkeels te protesteren.

Het is een sleutelmoment in speelfilm 'Straight Outta Compton', die het geromantiseerde verhaal vertelt over rapgroep NWA. Ook is het een sleutelmoment in de carrière van rappers Dr. Dre, Eazy E, Mc Ren, MC Yella en Ice Cube. Laatstgenoemde is razend, terug in de opnamestudio pent hij direct de tekst op papier van NWA's doorbraakhit: 'Fuck tha Police'.

Die titel alleen al klinkt weer dreigend actueel, nu de VS in de ban zijn van burgerrechtenbeweging Black Lives Matter, die opkwam na de dood van Trayvon Martin in 2012, en aan kracht won nadat Michael Brown vorig jaar in Ferguson door politiekogels om het leven kwam. Immers, in de film is de politie-intimidatie van zwarte jeugd in achterstandsgemeente Compton, ten zuiden van Los Angeles, duidelijk de olie op het vuur van rapformatie NWA: de 'Niggaz Wit' Attitude'.

Nu gaat deze muziekfilm niet over huidskleur, maar rassenproblematiek sluimert voortdurend onder de oppervlakte. Door bovengenoemde scène. Of door de Rodney King-rellen van 1992, in Los Angeles, die in de film voorbij komen. Ook de arrestatie van de band na een concert in Detroit is een belangrijk moment, nadat ze ondanks een politieverbod toch 'Fuck tha Police' speelden. Met rellen rond de concerthal tot gevolg.

Travis Gosa heeft de film net gezien. De aan Cornell University verbonden socioloog publiceerde veel over hiphop en rassenongelijkheid. "Het was soms griezelig om te zien hoe weinig is veranderd. Ice Cube wordt in de film gespeeld door diens echte zoon, O'Shea Jackson Junior. De overeenkomsten tussen wat zijn vader destijds in Compton meemaakte en wat zwarte jongens van zijn leeftijd tegenwoordig meemaken, vond ik schokkend."

Bloedbad van agenten

Gosa ziet meerdere parallellen. "Net zoals de FBI destijds teksten van de rappers inventariseerde, houdt de politie tegenwoordig YouTube-kanalen van hiphopartiesten nauwlettend in de gaten. Op zoek naar opruiende teksten, of iets dat zou kunnen duiden op crimineel gedrag. Die rellen en arrestaties die je in de film ziet; het zou nu zo weer kunnen gebeuren."

De NWA-leden waren het zat om door de politie te worden gezien als tweederangs burgers.

'Een jonge nigga heeft het slecht om z'n kleur / en niet die andere, zodat de politie denkt / dat ze het recht hebben om een minderheid te vermoorden', begint Ice Cube in 'Fuck tha Police'. En later: 'een jonge nigga op oorlogspad / als ik klaar ben is het een bloedbad / van agenten, stervend, in de straten van LA'.

Weinig subtiel, inderdaad, maar dat was ook hun kracht. NWA had het charisma, de agressie, en de retoriek in de traditie van militante zwarte nationalisten van de Black Panthers, zegt Gosa. Hij beschouwt de groep als 'veiligheidsventiel waardoor zwarte woede kon ontsnappen.'

Wel zorgden dergelijke (en nog veel hardere) teksten ervoor dat NWA nauwelijks op de radio kwam. De rappers zelf beriepen zich op vrijheid van meningsuiting. In de film noemt Ice Cube zich een journalist, die het straatleven van Compton wilde vastleggen. Daardoor, en door de vele aandacht die het protestnummer 'Fuck tha Police' kreeg, is het vervolgens verleidelijk om NWA als een politieke rapgroep te beschouwen.

Volkomen onterecht, meent de Amerikaanse schrijver Bakari Kitwana, die meerdere boeken over hiphop publiceerde. "Ook al krijgt zo'n nummer als 'Fuck tha Police' nu zo'n actuele lading, de rappers van NWA waren lang niet zo geëngageerd als hun voorgangers. Neem de grondleggers van de hiphop uit de vroege jaren tachtig: Kurtis Blow, KRS-One, en natuurlijk Public Enemy. Allemaal veel politieker dan NWA."

"Wel kreeg NWA het voor elkaar dat er aandacht kwam voor de wijze waarop zwarte jongeren in achterstandssteden als Compton door de politie werden behandeld." Door het soort paramilitaire politie dat huizen binnenviel - zoals te zien in de openingsscène van de film. "De politie zag steden als Compton als ground zero voor de war on drugs. Ze gingen enorm tekeer in die zwarte gemeenschappen. Het was raciaal gemotiveerd. Net als het feit dat er veel hogere straffen stonden op het bezit van crack dan voor white man's drug cocaïne."

Gosa: "De erfenis van NWA is vooral dat de blanke, suburbane jeugd via hun videoclips en teksten ineens doorkregen wat er allemaal gaande was in de binnensteden van de VS. De middenklasse had geen idee hoe het leven van arme zwarte jongeren er daar uitzag. NWA schudde de VS wakker."

Minstreelfiguren

Maar afgezien daarvan heeft NWA juist de politieke angel uit hiphop getrokken, menen Gosa en Kitwana. Die boodschap van racisme werd overschaduwd door misogynie, geweld en seks waarmee ze hun teksten doorspekten. Door hun onverwachte succes doken platenmaatschappijen daar begin jaren negentig bovenop. Hierdoor kon de nogal nihilistische gangsta-rap van NWA uitgroeien tot dominante stroming in de hiphop. Uiteindelijk associeerde het grote publiek rapmuziek voornamelijk met bitches en bling. En raakte rapmuziek met een boodschap ondergesneeuwd.

Hiphop-historicus Jeffrey Ogbar gaat nog verder: de manier waarop NWA inspeelde op raciale stereotypen noemt hij juist een reden voor het succes van de groep. Het hield de stereotypen juist in stand, zegt de directeur van het centrum voor populaire muziek aan de Universiteit van Connecticut.

"Ice Cube rapt over hoe hij hetzelfde strafblad heeft als Charles Manson. De meeste mensen zouden het helemaal niet raar vinden als de politie dan achter je aan komt. Terwijl in hetzelfde jaar politiekere rappers als Chuck D. van Public Enemy het hadden over Nelson Mandela. Of over Margaret Thatcher. NWA had dat allemaal niet. Nee, in plaats daarvan rapte NWA over bitches & ho's, het verkopen van crack en het killen van nigga's.

Zo'n groep als Public Enemy kreeg niet het commerciële succes als NWA, omdat ze het écht hadden over dingen als het omverwerpen van blanke overheersing, vervolgt Ogbar. "Dat was eng. NWA had het voornamelijk over geweld door zwarten, tegen zwarten. Hoe stoer en gevaarlijk dat ook klonk, voor de blanke middenklasse was dat geen probleem. Ze werden eigenlijk een soort minstreelfiguren voor de blanke hiphopliefhebber," vindt Ogbar.

Toch ziet Travis Gosa NWA als één van de belangrijkste groepen uit de hiphopgeschiedenis. "Ze hebben de aanzet gegeven voor de huidige alomtegenwoordigheid van hiphop in de Amerikaanse popmuziek. In de jaren tachtig ageerde rap vanuit een marginaal perspectief tegen de macht. Tegenwoordig is hiphop zelf die macht geworden. Dr. Dre is miljardair. We hebben een president die rondhangt met Jay-Z, en rapteksten citeert. Je kunt hier aan zowat elke universiteit een hiphop-cursus volgen."

Hiphop is in het tijdperk na NWA, dat in 1992 uiteenviel, een stuk minder politiek geworden dan het had kúnnen zijn. Maar er is een kentering gaande, ziet Gosa. "Vooral sinds 2013, toen buurtwachter George Zimmerman werd vrijgesproken voor de moord op Trayvon Martin, heeft hiphop weer een politieker randje gekregen. De dood van Michael Brown in Ferguson heeft daar alleen maar aan bijgedragen. Zie bijvoorbeeld het nummer 'Be Free' dat J. Cole voor Ferguson heeft opgenomen."

Want hiphop kan een hoop betekenen om de huidige raciale problemen aan te kaarten, ziet ook Ogbar. Hij brengt de presidentiële verkiezingen van 2008 in herinnering. "Toen kregen rappers het voor elkaar om honderdduizenden zwarte jongeren op de been te krijgen die anders nooit hadden gestemd."

"Ik denk niet dat de Black Lives Matter-beweging hiphop per se nodig heeft. Maar het kan bijdragen om hun boodschap op de kaart te zetten." Het kan zwarte jongeren in achterstandsbuurten motiveren, inspireren, hoop geven. Hiphop zou dergelijk optimisme moeten terugvinden. "Van grote namen als Kendrick Lamar en J. Cole tot die onbekende rapper uit Ferguson die met een nummer geld inzamelt."

Film 10|11

Recensie van 'Straight Outta Compton'

Hiphop met een geweten: Kendrick Lamar

Eveneens 'straight outta Compton' komt het nieuwe geweten van de Amerikaanse hiphop. Kendrick Lamar is met zijn nummer 'Alright' op het schild gehesen als rapper met een missie. Vooral door het bezwerende mantra 'we gon' be alright' is het nummer de afgelopen maanden uitgegroeid tot lijflied van de Black Lives Matter-beweging. De 28-jarige Lamar groeide net als de leden van NWA op in Compton. Lamar, ontdekt door Dr. Dre, brak in 2012 door met een album waarop hij vertelt hoe hij zich ontworstelde aan de straten van Compton. Op het eerder dit jaar verschenen 'To Pimp A Butterfly' heeft Kendrick Lamar het onder andere over het schuldgevoel dat overblijft nu hij succesvol is, maar veel anderen achterblijven in steden als Compton.

Travis Gosa: "Kendrick Lamar vertegenwoordigt het beste wat hiphop van nu te bieden heeft. Intelligente, poetische, en optimistische teksten, zonder de nihilistische decadentie die zoveel van de post-NWA-hiphop kenmerkt. Alleen al die titel van zijn vorige album: Good Kid, Mad City. Want alleen het feit dat je als zwarte jongen opgroeit in een stad als Compton, wil niet zeggen dat je geweld en wapens hoeft te verheerlijken. Kendrick Lamar doet wat we al een tijdje niet meer hebben gezien. Hij bereikt een breed publiek mét een boodschap, en is met recht één van de populairste artiesten in de Verenigde Staten op dit moment."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden