Baskenland kiest met troebel verleden in het achterhoofd

Voor het eerst in tijden stemmen Basken zonder extreme veiligheidsmaatregelen. Maar het revolutionaire vuur is niet gedoofd.

"Onafhankelijkheid en socialisme!", roept Iker Casanova (43) met een vuist in de lucht op een pleintje in Sestao, net buiten Bilbao, een honderdtal aanhoorders toe. "Gora, gora, gora!" (leve, leve leve!) klinkt het vanuit de menigte; een mengelmoes van in het zwart geklede potige jongemannen met Baskische vlaggen en andere nieuwsgierigen.

Casanova, gekleed in een afgeknipte spijkerbroek met hardloopschoenen, probeert de menigte ervan te overtuigen dat de democratische strijd van zijn partij, Euskal Herria Bildu (Verenig Baskenland) voor een onafhankelijk land nog steeds op koers ligt. De partij is namelijk de erfgenaam van Batasuna, de politieke tak van terreurbeweging Eta (Baskenland en Vrijheid), die vijf jaar geleden definitief de wapens neerlegde.

Daardoor kunnen zondag de Basken rustig hun stem uitbrengen bij de regioverkiezingen. Vroeger ging een stembusgang vergezeld van veel veiligheidsmaatregelen vanwege het grote risico op aanslagen. Ruim zestig jaar teisterde het geweld Baskenland en Spanje, waarbij de Eta 845 mensen doodde. Madrid zette op zijn beurt doodseskaders in en martelde gevangengenomen Eta-leden.

Nog altijd worstelt de partij van Casanova met het verleden. Beoogd lijsttrekker was Arnaldo Otegi, een oud-Etalid dat onlangs uit de gevangenis kwam, maar de regionale kiescommissie verbood hem een publiek ambt te bekleden. Terwijl Otegi juist gezien werd als grote stemmentrekker. "Bij zijn vrijlating was het was alsof de paus op straat liep. Omstanders kusten zijn handen", zegt Casanova.

Casanova zat zelf elf jaar in de cel vanwege banden met de terreurbeweging, maar hij is er sinds zijn vrijlating in 2011 van overtuigd dat een democratische strijd de juiste weg is. "Wij zijn de loopgraven uitgekomen. Wij hebben gereflecteerd en een mentaliteitsverandering ondergaan", benadrukt hij na zijn toespraak terwijl het plein leegstroomt.

Maar niet alle nationalisten zijn gelukkig met de schijnbaar zo rimpelloze invoeging van de oud-Eta-aanhang in het democratisch bestel. Bij splintergroepen broeit het nog. "Bildu is geassimileerd. Maar wij zijn en blijven revolutionairen", vertelt Sendoa Jurado (35), bokstrainer en woordvoerder van een groep dissidenten die opkomt voor Eta-gevangenen. "Net als Bildu willen wij een socialistisch onafhankelijk Baskenland, maar onze strategie is heel anders."

Jurado wilde alleen praten op een 'rustig plekje', hij koos een tafel achterin een koffiehuis. Telkens op als er iemand langsloopt, schrikt hij. Onlangs werden kameraden van Jurado nog vastgezet omdat zij hadden verklaard dat Etagevangen 'het beste van hun leven hadden gegeven in de strijd tegen de monsters van de Spaanse en Franse staat'. Jurado zat zelf twee jaar in de cel voor het vernielen van een pinautomaat uit protest tegen de behandeling van gevangenen. "Ons middel is burgerlijke ongehoorzaamheid", zegt hij beslist.

Alfredo Retortillo van de universiteit van Baskenland is niet verbaasd over de weerstand. "Sommigen zijn teleurgesteld. Zij hadden gehoopt dat de democratie zou brengen wat met kogels niet lukte. Maar dat is niet gebeurd", vertelt de politicoloog in zijn kamer op de universiteit.

Toch is onafhankelijkheid volgens Retortillo niet hét verkiezingsthema. Want hoewel het in vergelijking met de rest van Spanje overduidelijk beter gaat in Baskenland, staan ook hier sociaal-economische thema's bovenaan de politieke agenda. "Nationalisme speelt op als het economisch slecht gaat, zoals in Catalonië. Dan denkt men: wij kunnen het beter dan Spanje!" Dat lijkt nu niet aan de orde.

Peilingen laten zien dat de huidige mild nationalistische christen-democratische partij EAJ-PNV de verkiezingen zal winnen. Al is een ruime parlementsmeerderheid ver weg. "Maar als Bildu hen kan overhalen om samen te werken, kan er zomaar een politiek afscheidingsproces in de steigers staan zoals in Catalonië", denkt Retortillo. Dit terwijl slechts 23 procent van de Basken (tegenover 48 procent van de Catalanen) voor onafhankelijkheid is.

Bildu is nu de tweede partij van Baskenland. De radicale dissidenten willen niet prijsgeven hoeveel steun zij hebben. Volgens Retortillo is hun aanhang beperkt. Hij gelooft wel dat het uitblijven van een eigen staat tot grote onvrede bij een deel van de nu nog gematigde linkse patriotten kan leiden: "Geen onafhankelijkheid, geen oplossing voor het gevangenenvraagstuk. Dan komt radicalisering om de hoek kijken. Al zie ik nog niet zo snel een nieuwe Eta opstaan."

Jurado gelooft niet dat door verkiezingen zijn doel, een onafhankelijk Baskenland, wordt bereikt. "Maar de mensen zijn moe van het geweld, al kan je nooit uitsluiten dat de geschiedenis zich herhaalt."

Dan slenteren een paar jongeren met de Spaanse vlag op hun trui door het stadshart van Bilbao. Jurado kijkt alsof hij water ziet branden. "Die waren daar vroeger nooit mee weggekomen!"

regio beïnvloedt patstelling in madrid

Madrid kijkt met bovenmatige interesse naar de Baskische verkiezingen. Want nu landelijk een derde stembusgang in een jaar dreigt omdat het de Spanjaarden maar niet lukt een regering te vormen, zijn de uitslagen in Baskenland belangrijk. Ten eerste om de kracht van de grootste landelijke partijen PP (christen-democratisch) en PSOE (sociaal-democratisch) te meten. Maar ook omdat coalitievorming op lokaal niveau wisselgeld kan zijn voor een doorbraak om ook op landelijk niveau een regering te vormen.

Als nationalistische partijen na de verkiezingen de Baskische afdelingen van de PP of PSOE nodig hebben voor een meerderheid, dan zullen die laatsten daar iets voor terug willen. De Baskische nationalisten hebben namelijk ook zetels in het Spaanse parlement en kunnen zo de conservatieven of de socialisten helpen om de lang verwachte regering te vormen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden