Basisinkomen Finland

Basisinkomen: vangnet in Finland, fata morgana in Nederland

In Finland doen ze het gewoon: een landelijk experiment met het basisinkomenBeeld anp

In Nederland sleept de discussie zich al jaren voort, maar in Finland doen ze het gewoon: een landelijk experiment met een basisinkomen.

In Zwitserland stemde de bevolking het idee weg per referendum, de Britse regering zag er uiteindelijk ook niks in, in Canada bleef het project beperkt tot een enkele gemeente, in Nederland sleept de discussie zich al jaren voort. Maar in Finland doen ze het gewoon: een landelijk experiment met het basisinkomen. Kela, de Finse sociale-zekerheidsinstantie, selecteerde 2000 Finnen uit de poel werkloze burgers tussen de 25 en 58. Woonplaats en achtergrond deden er niet toe: de deelnemers variëren van failliete houtbewerkers uit het noorden tot ontslagen ICT'ers in Helsinki.

Vorige week stond het eerste arbeidsonafhankelijke salaris op hun rekening. 560 euro, vrij te besteden, en zonder verplichte tegenprestaties of stapels in te vullen formulieren. Het bedrag vervangt eventuele andere uitkeringen. Dat is tevens een van de voornaamste oogmerken van de Finse proef: niet het vooruitzicht van een socialistische utopie, maar afrekenen met het bureaucratische gehannes.

In Finland zijn bijstandsgerechtigden verplicht elke maand opnieuw hun uitkering aan te vragen. Ze moeten per dag aangeven of ze gewerkt hebben of niet, hoeveel ze precies verdienden, of ze daar ook bewijs van hebben. De aanmelding kost uren, en de verwerking net zo goed.

Daarbij hoopt de Finse regering de werkloosheid terug te dringen. Die ligt op dit moment op 8,1 procent. Niet dat het met dit experiment ineens banen regent, zegt Marjukka Turunen, hoofd van de juridische afdeling van Kela. Maar het huidige sociale vangnet steekt zo in elkaar, dat bijstandsgerechtigden er vaak qua inkomsten op achteruitgaan als ze besluiten deeltijds te werken.

Door een bijbaan lopen ze het risico hun uitkering gedeeltelijk of volledig te verliezen. "Het basisinkomen geeft een stimulans op zoek te gaan naar werk, ook als dit maar tijdelijk of slechtbetaald is", zegt Turunen. Het geld dat de deelnemers bijverdienen verandert, anders dan bij een uitkering, niks aan het basisloon dat Kela overmaakt.

Pleitbezorgers van een universeel basisinkomen staan sceptisch tegenover de opzet van het Finse experiment. Een basisinkomen, zeggen zij, moet voor iedereen beschikbaar zijn, niet uitsluitend voor de werkloze bevolking. Bovendien, vindt André Coelho, redacteur van het Basic Income Earth Network: de maandelijkse uitkering is te laag. Volgens hem is 800 euro het uiterste minimum, wil het experiment een eerlijke kans van slagen hebben. Met alles onder dat inkomen blijft het sappelen, terwijl stabiliteit en zekerheid juist de kernwaarden zijn van het basisloonprincipe.

Turunen ziet dat anders. Zij denkt dat burgers passief worden als ze elke maand zo'n groot bedrag krijgen toegestopt. "We willen de proefpersonen niet overcompenseren. Het basisinkomen dat we nu uitbetalen is ongeveer even hoog als een reguliere uitkering. Dat doen we met een reden: deelnemers die werkloos thuiszitten, gaan er nauwelijks op vooruit, maar diegenen die nu een bijbaan vinden, hebben ineens aanzienlijk meer te besteden.

"Het experiment duurt twee jaar en kost 20 miljoen euro. Het onderzoek, zegt Turunen, gebeurt pas naderhand, zodat de participanten hun gedrag niet gaan aanpassen aan tussentijdse vragenlijsten. Pas na die twee jaar beoordeelt de Finse regering of ze de proef met het basisinkomen willen uitbreiden.

Beeld uit de film 'Drifting Clouds' van Aki Kaurismäki, die over typische Finse arbeiders gaat. Een man en een vrouw proberen na hun ontslag weer aan het werk te komenBeeld TRBEELD

Thuiszitten, solliciteren: deprimerend en vooral heel saai

Jari Kääpä is een van de 2000 uitverkoren Finnen: hij ontvangt de komende twee jaar een basisinkomen.

Toen Jari Kääpä (34, Jyväskylä) thuiskwam na Kerst te hebben gevierd met zijn moeder, vond hij de brief dat hij mag meedoen. Het was weleens door zijn hoofd geschoten: het zou toch grappig zijn als ik werd geselecteerd voor de proef. Maar als reële optie had Kääpä het nooit beschouwd.

"Ik was opgewonden, maar ook nerveus. Ik had namelijk geen idee hoe het werkte en de brief gaf weinig uitsluitsel. Hoe lang zou de proef duren, zou ik nog wel recht hebben op mijn huursubsidie. De meeste antwoorden kwamen via het nieuws: blijkbaar krijg ik dit basisloon twee jaar. Een paar dagen geleden stond mijn huursubsidie gewoon op mijn rekening, dus het lijkt allemaal goed uit te pakken.

"Sinds ik anderhalf jaar geleden mijn bedrijfskundestudie heb afgerond, zit ik werkloos thuis. Ik solliciteer elke week. Tot nu toe heb ik tussen de 150 en 200 sollicitaties verzonden, één keer ben ik uitgenodigd op gesprek. De situatie hier in het binnenland is slecht. Als ik achter een sollicitatiebrief aan bel, is er een manager die me vertelt: we hebben 800 sollicitanten, dus ga er maar niet vanuit dat je iets hoort.

"Dit basisloon verandert alles. Ik krijg maar 32 euro meer dan hiervoor, maar ik ben niet meer elke maand uren kwijt met het invullen van bijstandsformulieren en ik hoef ook niet langer bang te zijn mijn uitkering te verliezen. Ik leg de lat voor werk nu lager: misschien kan ik twee dagen achter de kassa gaan zitten. In het winkelcentrum kwam ik net ook een vacature tegen voor belbundelverkoper. Daar ga ik zo maar op reageren.

"Soms is het deprimerend, maar het is vooral heel saai: het thuiszitten, het solliciteren, de eindeloze formulieren. Ik zit vaak achter de computer, kijk tv, of spreek af met mijn vrienden, die allemaal ook werkloos zijn. Gelukkig ben ik nog niet zo verveeld als sommigen van hen.

"Ik denk niet dat mijn uitgavenpatroon nu erg verandert. Het gaat altijd hetzelfde: aan het begin van de maand ga ik een avond uit eten en naar de film, en vervolgens moet ik de rest van de maand heel zuinig zijn. Misschien lukt het me om wat te sparen, zodat ik mijn vrienden in Duitsland eens kan opzoeken.

"In een vakantie mocht ik een keer invallen in de bibliotheek. Het liefst zou ik dat weer doen. Ik stond bezoekers te woord en zette boeken terug in de rekken. Het was heel rustgevend, ik hou ervan op mijn eigen tempo te kunnen werken. Maar ook voor een bibliotheekbaan maak ik eigenlijk geen kans. Je hoeft niks te weten over literatuur, maar je moet wel een speciale training hebben afgerond, en die bieden ze hier niet aan."

Basisinkomen in Nederland is in strijd met de Participatiewet

Een basisinkomen in Nederland is in strijd met de Participatiewet en blijft dus een fata morgana. Zelfs een proef ermee mogen de gemeenten Utrecht, Tilburg, Wageningen en Groningen niet nemen. De vier steden wilden begin dit jaar van start gaan met een experiment onder een klein aantal mensen met een bijstandsuitkering die dan een basisinkomen zouden krijgen, niet meer hoefden te solliciteren en mochten bijverdienen. De universiteiten in deze vier steden zouden de effecten onderzoeken.

Staatssecretaris Jette Kleinsma van sociale zaken wil er niet aan, zo liet zij oktober vorig jaar weten. Er mag wel worden geëxperimenteerd, maar een basisinkomen verstrekken en dan zonder beperkingen bijverdienen tot het wettelijke minimumloon is uit den boze. Maximaal mag er 199 euro per maand worden bijgeklust bovenop de uitkering. De gemeenten mogen dan voor een bepaalde periode vrijstelling van de sollicitatieplicht geven en de verplichte tegenprestatie voor het krijgen van een uitkering kan worden opgeschort.

De vier gemeenten, en vooral ook de betrokken universiteiten, reageerden teleurgesteld. Ze moeten hun plannen nu bijstellen, maar gaan wel door met hun proeven om een vorm van een uitgekleed basisinkomen te verstrekken om te zien wat het met mensen doet. In Utrecht wilden ze graag weten hoe mensen met een basisinkomen in plaats van een uitkering zouden gaan functioneren. Het is de bedoeling om verschillende testgroepen in te richten. In Groningen willen ze mensen met een bijstandsuitkering een grotere keuzevrijheid geven. In Tilburg willen de gemeente en de universiteit weten of mensen die met een uitkering niet langer verplicht zijn te solliciteren en mogen bijverdienen makkelijker doorstromen naar volledig betaald werk. De woorden 'vertrouwen geven' vallen daar, in tegenstelling tot sancties. Ook in Wageningen speelt de thematiek van 'vertrouwen' in een eventueel experiment met een vorm van een uitgekleed basisinkomen.

De gemeente Terneuzen meldde deze maand een proefje te willen starten met kansloze werklozen op de arbeidsmarkt van boven de 50 jaar. Zij worden uit de bijstand gehaald en krijgen een maandelijkse bijdrage ter hoogte van de uitkering, maar geen vakantiegeld. Zij mogen dan wel bijverdienen en hoeven niet aan allerlei verplichtingen te voldoen die gekoppeld zijn aan de bijstandsuitkering. De gemeenteraad moet zich nog over plan uitspreken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden