Barstjes in de laatste veilige bank

Een filiaal van de Rabobank in Den Haag.Beeld anp

Een miljard dollar boete hangt de Rabobank boven het hoofd voor manipulatie van de Libor-rente.  De bank die soepel door de financiële crisis leek te komen, kampt met steeds meer problemen.

Het beste wat ons kan overkomen is een financiële crisis", zo laat financieel topman Bert Bruggink van de Rabobank zich sinds 2008 regelmatig ontvallen. Het zijn goede tijden voor hem en zijn bank, wil Bruggink er maar mee zeggen. Na jarenlang als het suffe coöperatieve bankje te zijn weggezet door de snelle jongens van concurrenten als ABN Amro en ING, blijkt Rabobank veel beter bestand tegen de financiële storm die losbarst na het omvallen van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers. Het is zelfs de enige grote bank in Nederland die zonder de steun van de overheid de crisis weet te doorstaan.

Het is niet alleen maar misplaatste trots of grootspraak van de Groninger Bruggink. Rabobank is de enige bank ter wereld met de hoogste kredietbeoordeling (AAA), zo mag het zelf graag vertellen in reclames. In een tijd waarin alle banken verdacht zijn, en op elk moment zouden kunnen omvallen, betekent dat iets. Bruggink heeft geen enkele moeite geld op te halen voor zijn bank. "Beleggers melden zich bij mij met de boodschap: ik vertrouw niemand meer behalve jullie." Hier, neem alsjeblieft mijn geld aan, zeggen ze volgens Bruggink. "Ik kan bij wijze van spreken een prijs noemen en de deal is rond."

Niet alleen de grote beleggers en pensioenfondsen melden zich graag bij de coöperatieve bank. Als de andere Nederlandse banken in de problemen komen, lopen ook spaarders steeds vaker over. De laatste veilige haven in een verkruimelend bankenlandschap, dat is het imago dat Bruggink en de Rabobank graag naar buiten toe uitdragen. Juist het coöperatieve karakter heeft de bank behoed voor de grillen van beleggers die beursgenoteerde banken aanjoegen alsmaar hogere winsten en bijbehorende risico's na te streven.

In de wereld na de financiële crisis krijgt Rabobank het echter steeds lastiger. De afgelopen maanden stapelen de problemen zich op voor de bank. Het imago krijgt deuken als gevolg van interne bestuursruzies, conflicten met de toezichthouders en nu de berichtgeving over de megaboete voor het manipuleren van de zogeheten Libor-rente. De pas aangetreden president-commissaris Wout Dekker zal de komende tijd flink orde op zaken moeten stellen bij de bank.

Dalende winsten
Wat is er gebeurd bij de Rabobank? Als belangrijkste financier van Nederlandse (mkb-)bedrijven en woninghypotheken zucht het concern onder de aanhoudende economische malaise in het land. Juist in de sectoren waar het erg moeilijk gaat, zoals de bouwsector, het vastgoed en de tuinbouw, is Rabobank van oudsher sterk vertegenwoordigd. De bank moet veel geld opzij zetten om verliezen op dergelijke kredieten te kunnen opvangen. Dat drukt de winst. In 2012 daalde de winst tot het laagste punt in zes jaar, en in de eerste helft van 2013 was opnieuw sprake van een winstdaling.

Die dalende winsten horen wellicht bij het huidige economisch tij, voor de bank komen ze bijzonder ongelegen. Als gevolg van de financiële crisis hebben banken veel hogere eisen opgelegd gekregen voor de buffers die zij moeten aanhouden. En de beste manier om die buffers te vergroten is nog altijd om de winst achter te houden en toe te voegen aan de reserves. Voor Rabobank als coöperatieve bank is het nog veel belangrijker. Het concern heeft geen aandeelhouders die geld kunnen bijstorten als de normen niet gehaald worden.

Beeld Trouw

Het liefst wil Rabobank - zoals het in haar gehele bestaan heeft nagestreefd - behoren tot de best gekapitaliseerde banken ter wereld. De prestigieuze AAA-status verloor de bank al twee jaar geleden, maar nog altijd is het kredietoordeel van Rabo een van de hoogste van alle banken. Die status verliezen zou het veel moeilijker, en duurder, maken om geld aan te trekken.

Naast ingehouden winsten zijn er weinig mogelijkheden voor Rabobank om eigen vermogen aan te trekken. Beleggers mogen bij de financiële man Bruggink graag hun geld stallen, maar dat zijn leningen, geen bufferkapitaal.

Buffers versterken
Wel heeft de bank voor ruim 6 miljard euro aan ledencertificaten uitgegeven. Dat zijn achtergestelde leningen met een voor beleggers aantrekkelijke rente. De certificaten tellen voor Rabobank als wettelijk eigen vermogen, maar ook hier doemen problemen op voor de bank. Sinds de nationalisatie van SNS Reaal, en de ondergang van de banken op Cyprus, is het beleggers duidelijk geworden dat dit soort achtergestelde beleggingen in rook kunnen opgaan als de bank in de problemen komt. Sinds enkele maanden worden de certificaten dan ook massaal te koop aangeboden. Rabobank koopt ze zelf op, maar daarmee slinkt het eigen vermogen van de bank, terwijl het juist zou moeten groeien. Inmiddels zou de bank met toezichthouder DNB praten over mogelijkheden om zulke certificaten aan grote beleggers als pensioenfondsen te mogen verkopen.

Een andere mogelijkheid om de buffers te versterken is het verkopen van dochterondernemingen. Begin dit jaar ging vermogensbeheerder Robeco voor 1,9 miljard euro over naar het Japanse Orix. Eind 2011 werd de Zwitserse bank Sarasin al van de hand gedaan. Ook leasedochter De Lage Landen en de vastgoedtak zouden op de rol staan voor mogelijke verkoop.

Die verkopen dragen bij aan het versterken van de bank, maar het is onvoldoende om de eigen ambities voor de reserves waar te maken. Daarvoor zal ook de winst van het lokale bankbedrijf omhoog moeten. Scheidend topman Piet Moerland kondigde eerder dit jaar een ambitieus besparingsprogramma aan dat de kosten in 2016 structureel met 1 miljard euro per jaar moet verlagen. Daarvoor zullen bijna de helft van de 800 lokale kantoren moeten sluiten, en wordt er fors gesneden in het personeelsbestand. Van de huidige 28.000 werknemers moeten er in 2016 nog 20.000 over zijn. Een vermindering van ruim een kwart.

Om de besparingen te bereiken zullen de lokale Rabobanken - waarvan er nu nog 136 zijn - ook verder moeten samengaan om zo schaalgrootte te bereiken. Maximaal honderd Rabobanken zouden er in 2016 nog moeten overblijven. Dat gaat niet zonder slag of stoot. Het kenmerk van de coöperatieve bank is juist de zelfstandigheid van de lokale bankdirecteur, die een grote mate van vrijheid in het reilen en zeilen van de eigen bank gewend is. Een handvol kleinere banken verzet zich tegen de opgelegde fusieplannen van het hoofdkantoor, intern de 'Utrechtse Centrale' gedoopt.

Teugels strak aangetrokken
Naast de kostenbesparingen dienen de fusies nog een ander doel. Rabobank kreeg het de afgelopen tijd aan de stok met toezichthouders De Nederlandsche Bank en de Autoriteit Financiële Markten over het naleven van de regels door de lokale banken. DNB en AFM hebben het toezicht op de lokale banken uitbesteed aan Rabobank Nederland, maar constateren dat die niet altijd voldoende grip heeft op de naleving. Hypotheekdossiers zijn onvoldoende op orde, en veel kantoren maken weinig werk van nieuwe anti-witwasregels. Die laatste schrijven voor dat de bank moet weten hoe klanten aan hun geld komen. Maar de plaatselijke directeur voelt er weinig voor klanten die al jarenlang bij de bank zitten plotseling over de herkomst van hun geld te ondervragen. Dat schaadt de lange relatie die is opgebouwd.

Onder druk van de toezichthouders trekt Rabobank Nederland de teugels bij de lokale kantoren steeds strakker aan. Ongeveer 10 procent van de lokale banken staan onder verscherpt toezicht, zo werd deze zomer bekend. Nog eens bijna een kwart van de 136 Rabobanken kennen een mildere vorm van controle, maar worden wel scherp in de gaten gehouden door het hoofdkantoor. De problemen variëren van gebrekkige dienstverlening en slechte dossiervorming tot slecht financieel beheer.

De scherpe controle uit Utrecht leidt tot spanningen in de Rabo-organisatie. De vraag die veel lokale Rabobanken zich stellen is wat er nog overblijft van het coöperatieve karakter als er sprake is van een steeds scherpere aansturing vanuit het hoofdkantoor. Als het aantal kantoren wordt teruggeschroefd en er steeds minder ruimte is om zelf invulling te geven aan het vak, waarin verschilt de Rabobank dan nog van concurrenten als ING of ABN Amro?

Eerder dit jaar breekt zelfs in de raad van bestuur ruzie uit door de kwestie rond de lokale banken. Gerlinde Silvis, het verantwoordelijke bestuurslid voor de aansturing van de lokale banken, wordt gedegradeerd zonder dat de financiële man Bruggink daarin wordt gekend. Die is daar zo boos over dat hij vervolgens een aantal keren weigert de bestuursvergaderingen bij te wonen. De spanning tussen hem en topman Piet Moerland loopt flink op. Uiteindelijk wordt de ruzie gesust en schuift Bruggink weer aan bij de bestuurstafel.

Nu liep Rabobank al een tijd met problemen in de raad van bestuur. Hans van der Linden, pas sinds december bestuurslid, kondigde vorige maand zijn vertrek aan nadat hij al sinds juni wegens oververmoeidheid thuis zat. Deze zomer liet ook topman Piet Moerland weten het volgend jaar voor gezien te houden. Een opvolger voor hem is nog niet gevonden.

Geen bonussen voor bestuurders
Wel kondigde de nog maar kort aangetreden president-commissaris Wout Dekker onlangs het aantreden van twee nieuwe bestuursleden aan. Per 1 november zullen Ralf Dekker en Rien Nagel de raad van bestuur gaan versterken. Beiden, afkomstig uit de eigen organisatie, worden gezien als bevestiging dat het Rabobank menens is om de lokale banken in het gareel te krijgen en klaar te maken voor de toekomst. Nagel - eerder directeur van Rabobank Utrecht - was al lid van de projectgroep die de nieuwe strategie en reorganisatie in de bank moest uitwerken. Dekker zal invulling moeten geven aan de snel veranderende markt voor internet- en mobiel bankieren.

President-commissaris Dekker kondigde ook het einde aan van bonussen voor bestuursleden. Volgens Dekker zijn die beloningen 'niet meer goed verenigbaar met de functie van een maatschappelijk verankerde bank zoals de Rabobank'. Zo blijft Rabobank vasthouden aan het imago van de bank die dichtbij haar klanten wil staan - juist nu de coöperatie het als organisatievorm zo lastig heeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden