Interview

Barroso: 'Het is fout de grenzen te sluiten'

José Manuel Barroso: 'We hebben dicht bij de afgrond gestaan. Ik ben trots dat we hebben kunnen voorkomen dat een of twee landen de eurozone moesten verlaten.'Beeld reuters

'Nationalisten teren op vreemdelingenhaat. Onze politici moeten de Europese waarden meer verdedigen', zegt José Manuel Barroso, die na tien woelige jaren vandaag afzwaait als commissievoorzitter. 

In november stapt de Portugese oud-premier en operafanaat uit de actieve politiek. 'Ik heb mijn best gedaan en dat volstaat voor mij', zegt hij in een afscheidsinterview. Zijn grootste ergernis vandaag is de onverschilligheid van de politieke klasse, die het anti-Europese discours van de nationalisten vlotjes overneemt.

De Europese politieke leiders moeten het Europese project als het hunne verdedigen, vindt Barroso. "De verleiding is groot om wat fout loopt aan Europa toe te schrijven en de successen te nationaliseren." Barroso hoopt dat de recente Europese verkiezingen de politieke klasse wakker hebben geschud. "De politici moeten uit hun 'comfortzone' treden en uitleggen waar Europa om draait. Ze mogen niet over Europa spreken alsof het om iets van buitenaf gaat."

Hoe wilt u herinnerd worden?
"Europa is sterker geworden. Toen ik begon in 2004 waren we maar met vijftien lidstaten, nu met 28. We zijn open gebleven en hebben met de rest van de wereld handelsoverleggen geopend. We zijn de ergste crisis sinds het begin van de Europese integratie te boven gekomen. De Grexit, het opbreken van de euro en de Europese desintegratie zijn er niet gekomen. Alle doemdenkers kregen ongelijk. Europa is weerbaar en heeft getoond dat het zich kan aanpassen."

Is dat geen te positief beeld?
"Alle stappen die sinds het begin van de crisis werden gezet, gingen over méér integratie, niet minder. Ik had verder willen gaan, sneller en met meer transparantie. Het tempo van de 28 democratieën is niet dat van de markten. Maar de krachten van de integratie in Europa blijken sterker dan die van de fragmentatie."

Dat kostte wel bloed, zweet en tranen.
"Mensen kijken naar het drama van de Europese Raden, maar zien de trends niet op middellange en lange termijn. We hebben een nooit geziene macht gekregen inzake economisch bestuur, zoals het verwerpen van een ontwerpbegroting. De ECB ziet toe op de banken. Onze voorgangers konden daar alleen van dromen."

U gaat de Franse en Italiaanse ontwerpbegrotingen nu dus wel afschieten?
"Ik spreek me niet uit over een budgetplan dat ik nog niet heb gezien. Maar ik zie de kop al: 'Brussel legt dit of dit op'. Sorry, dat is compleet verkeerd. De Europese Unie is Brussel niet. De Europese begrotingsregels zijn collectief beslist door de regeringen. De commissie heeft de plicht de regels eerlijk toe te passen."

Beeld reuters

Maar het sociale beleid kwam niet van de grond.
"Europa heeft een sterkere sociale dimensie nodig. We hebben meer macht in de vorm van sancties en discipline dan van solidariteit. Het is evident dat een Europa dat wordt gezien als een strenge schoolmeester die straffen oplegt, altijd minder populair wordt.

"Tijdens de crisis ging de pendel te veel in één richting. We moesten roeien met de riemen die we hadden. Ik had een minder bruuske en harde transitie gewenst. Maar zou het beter zijn geweest die offers niet te eisen? We moesten de markten en onze partners bewijzen dat we in staat waren de situatie onder controle te krijgen. We hebben dicht bij de afgrond gestaan. Ook Spanje, Italië en zelfs Frankrijk stonden onder grote druk van de markten. Ik ben trots dat we hebben kunnen voorkomen dat een of twee landen de eurozone moesten verlaten."

Europa krijgt wel de schuld voor die harde aanpak.
"In Napels denken ze dat de situatie in Italië toe te schrijven is aan Merkel. Dat is toch ridicuul. Wie heeft de Italiaanse schuld doen oplopen? Is Lehman Brothers de schuld van Europa? Het debacle in IJsland?"

Wat als de Britten uit de EU stappen?
"Het is negatief voor heel de Unie als een land als het Verenigd Koninkrijk vertrekt. We kunnen dus niet zeggen: take it or leave it. Maar we mogen evenmin één land de wet laten dicteren in Europa. Dus als er Britse roerselen zijn die we met wat juridische creativiteit kunnen oplossen, is dat perfect."

Wat vindt u van Schotland, Vlaanderen en Catalonië die onafhankelijkheid zoeken?
"Leg de verantwoordelijkheid voor een regio die zich wil afscheiden van een EU-land niet bij de Europese Unie. Het ging er bij Schotland ook niet om de Europese Unie te verlaten, integendeel. Maar een verdere verdeling van de Europese Unie zie ik niet zitten."

Ziet u een verband tussen euroscepsis en nationalisme?
"De euroscepsis is verergerd door de crisis, maar die nationalistische tendensen bestonden al. Dat nationalisme wordt gevoed door de angst voor vreemdelingen. De Amerikaanse president Barack Obama vertelde me dat de Conservatieve Tea Party in zijn land dezelfde agenda heeft: extreem nationalisme, tegen vreemdelingen en tegen immigratie.

"Dat extremisme is te vinden bij zowel links als rechts. Ze zijn tegen handel, tegen globalisering, tegen migratie."

Hoe ga je om met dat nationalisme?
"We moeten, gelet op ons verleden, voorzichtig zijn met dat anti-Europese discours. Politici nemen het al te gemakkelijk over. Het probleem voor mij is de onverschilligheid van onze politieke klasse. We denken maar wat graag dat onze waarden universeel zijn, maar dat is niet zo. Het zou fout zijn de grenzen te sluiten, zowel voor handel als voor mensen. We moeten de moed hebben onze waarden te verdedigen, ook al is dat moeilijk in tijden van crisis en werkloosheid."

Uw opvolger Jean-Claude Juncker wil een politieke commissie
"Elke voorzitter kiest zijn eigen stijl. Ik wil geen vergelijkingen maken met de volgende commissie. Maar ja, de commissie is een politiek orgaan, alleen al door de aanwezigheid van veel nationale oud-politici. Maar het moet een politieke ufo blijven, zonder duidelijke partijpolitieke opvattingen. Anders verliest de commissie haar autoriteit.

"Dat is de enige raad die ik Jean-Claude Juncker wil meegeven: vermijd polarisatie en partijpolitieke breuklijnen. Ik heb met mijn commissie vermeden een miniparlement te zijn. Daar ben ik trots op. Dat er nu zoveel oud-premiers lid zijn van de commissie-Juncker, bewijst dat mijn instelling aan macht heeft gewonnen."

Groots bestuurder, ijdele toeschouwer of tussenpaus?

Hoe zal de geschiedenis oordelen over José Manuel Durão Barroso (Lissabon, 1956)? Was de elfde voorzitter van de Europese Commissie (2004-2014) een groot bestuurder die de Europese Unie door de zwaarste crisis in haar bestaan loodsde? Die bovendien medeverantwoordelijk was voor de grootste uitbreiding in zo'n korte tijd, van 15 naar 28 lidstaten?

Of zal de Portugese oud-premier later herinnerd worden als een ijdeltuit die erbij stond en toekeek hoe de Unie een bestuurlijk monster werd waar de EU-burgers zich massaal van afkeerden? Of - derde mogelijkheid - blijkt hij straks slechts een tussenpaus te zijn geweest, ergens tussen de bevlogen en krachtdadige Jacques Delors (1985-1994) en de grondige puinruimer Jean-Claude Juncker (2014-?) De glazen bol is nog te mistig om het antwoord te weten.

Vaststaat dat Barroso zich tien jaar lang zonder veel problemen of bestuurlijke fouten aan de Europese top heeft weten te handhaven. Een beetje anoniem, zeggen velen. Ook geen man van de confrontatie.

De banken- en eurocrisis die tot landen- en Uniecrisis verwerd, heeft velen overrompeld, maar de Europese Commissie zeker. Bovendien moest Barroso vanaf 2009 de schijnwerpers delen met Herman Van Rompuy, de eerste bekleder van een nieuwe functie: voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders. Op dat raadspodium hakten de regeringsleiders de belangrijkste knopen door in de crisisbestrijding. 'Grijze muis' Van Rompuy was opeens dé man in Brussel, niet Barroso. Overigens hebben de twee naar eigen zeggen prima samengewerkt, in weerwil van de verwachtingen bij Van Rompuy's aantreden. Barroso werd in zijn eigen commissie bovendien geregeld overschaduwd door de Finse begrotingscommissaris Olli Rehn, die aan belangrijkere knoppen leek te draaien dan zijn baas.

Tot de afgelopen week bleef Barroso met brede armgebaren en deels uit het hoofd zijn publiek toespreken, of dat nu het Europees Parlement was of een groep studenten. Hij straalde daarbij altijd enthousiasme en optimisme uit over het Europese project.

Na zijn afscheidsspeech in Straatsburg deze week kreeg hij naast enige lof fikse kritiek te verduren van Europarlementariërs. "Tien jaar na uw aantreden gaat het continent gebukt onder de werkloosheid", aldus de sociaal-democratische voorman Gianni Pittella. "Anti-Europese bewegingen zijn nog nooit zo sterk geweest." De Tsjechische liberaal Pavel Telicka was ook negatief. "Wat ik heb gemist, is echt leiderschap. Uw commissie stond in de schaduw van Berlijn en Parijs. Zeker, u heeft bijgedragen aan stabilisatie. Maar niet aan groei en structurele hervormingen."

De Britse populist Nigel Farage noemde Barroso een 'fantast' en wenste hem een 'prettige pensionering'. Nog één keer beet Barroso van zich af. Volgens hem kun je het opkomende 'agressieve populisme' niet in de schoenen van de EU schuiven omdat het een mondiaal verschijnsel is. "Kijk naar de Tea Party in de Verenigde Staten. Is dat de schuld van Europa?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden