Barende koeien leiden tot vermakelijk spel

AMSTERDAM - Hoe oud wordt een koe? Eén bezoeker van het concert van afgelopen dinsdagavond in het Amsterdamse Paradiso waagde het deze vraag hardop te stellen. Aanleiding was Tom Johnsons compositie 'Narayana's Cows' uit 1989. Hierin leidt het baringsproces van een koe niet alleen tot een nieuw kalf aan de navelstreng maar vooral tot een nieuwe noot in de melodiestreng.

Met 'Narayana's Cows' geeft Johnson een voorbeeld van procesmuziek dat aan duidelijkheid niets te wensen overlaat. Rond dit muzikale fenomeen dat vooral in de net achter ons liggende jaren zeventig en tachtig opgeld deed, organiseerde het Ives Ensemble (ongedirigeerd) de laatste concertavond in de serie Proms-concerten van dit seizoen onder de titel 'het prOces'.

De Canadese zangeres Barbara Hannigan trad hierbij in de obligate rol van verteller: ''Narayana was een veertiende-eeuwse Indiase wiskundige, die het volgende vraagstuk voorlegde: Een koe brengt ieder jaar één (koe)kalf voort. Ieder kalf brengt vanaf haar vierde jaar aan het begin van elk jaar één kalf voort. Hoeveel koeien zijn er in totaal na bijvoorbeeld zeventien jaar?'

Onnodig te zeggen dat de door de muzikanten eenstemmig gespeelde melodie het vertelde wonder der vermenigvuldiging muzikaal illustreerde, beginnend met twee noten en eindigend met de voorspelde kudde noten na zeventien jaar, er kennelijk vanuitgaand dat er geen koeien tussentijds waren overleden door ouderdom.

In het gehele programma vormde Johnson's compositie een aangenaam en diverterend rustpunt. Maar een componist als Frederic Rzewski (niet gespeeld) bereikte met een vergelijkbaar procédé in zijn compositie 'Les moutons de Panurge' (De schapen van Panurge) een muzikaal veel interessanter resultaat.

Dat Barabara Hannigan behalve amusant vertellen, ook mooi kan zingen, bewees ze in twee andere composities. In 'La chevauchée fantastique' voor zang en piano laat componist Henri Pousseur de (piano)muziek zelf een historisch proces doorlopen. Van Mozartiaanse parelende toonladders tot Lisztiaans klavierleeuwengebrul, 'waarbij de sopraanpartij opzettelijk overspoeld raakt door romantisch pianogeweld', zo waarschuwde de toelichting in het programmaboekje.

Jammer genoeg (voor de progammatoelichter? voor de musici?, voor de componist? of voor het publiek?) mislukte de geplande mislukking: de sopraan bleef het hele traject duidelijk hoorbaar overeind.

Juweeltje

Dankbaarder voor Hannigan was 'Litanie 4' van de in 1993 overleden Karel Goeyvaerts voor zang en vijf instrumenten. Een juweeltje met daarin prachtig uitgespeelde dialogen tussen fluit en klarinet. In deze compositie èn in het intelligent opgezette 'quatre-mains' pianostuk 'Madrigale' van Aldo Clementi, bewezen de musici van het Ives-ensemble hun kracht in het fijne, kamermuzikale werk. In de werken met een grotere bezetting als 'Narayana's Cows' en het repertoirestuk 'In C' van Terry Riley ontkwam het ensemble echter niet aan een zekere vergroving van de totale klank.

Riley geldt als dé onomstreden aanstichter van het fenomeen 'procesmuziek'. 'In C' dateert al uit 1964 maar is in de afgelopen dertig jaar ijzersterk en richtinggevend gebleken. De drie kwartier durende interpretatie die het bijna voltallige Ives-Ensemble gaf (twaalf musici) zakte in het midden stevig in, maar raakte tegen het eind weer op vaste grond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden