'Bankiers zijn altijd een gemakkelijke prooi'

Ideaal zou zijn als banken in staat zouden zijn mensen aan te trekken met een solide normbesef en deskundigheid. Maar dat is moeilijk te garanderen, ondanks regels, zegt econome Henriëtte Prast.

Banken worden erg gemakkelijk als oorzaak aangewezen, vindt econome Henriëtte Prast (1955), hoogleraar financiële planning in Tilburg en lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Ze wordt beschouwd als de wegbereider voor de emotie-economie „Het is simpel in tijden van crisis boos te zijn op mensen die veel geld hebben of bonussen krijgen. Voor politici zijn bankiers een gemakkelijke prooi, omdat er maar weinig van zijn.”

De vraag was of Prast de woede kan begrijpen die mensen voelen als er in de bankwereld (weer) volop bonussen worden uitgedeeld, terwijl banken met belastinggeld overeind zijn gehouden.

„We zijn woedend, en we willen een schuldige aanwijzen. Er moet worden uitgezocht hoe het mis heeft kunnen gaan en bonussen kunnen verkeerde prikkels gegeven hebben. Ik vind ook dat er een gebaar gemaakt moet worden. Maar al pak je alle bankiers hun bonussen af, daarmee zijn onze problemen nog niet opgelost. Bovendien, dat die banken gered zijn met ons belastinggeld, dat kon niet anders. Hier was echt geen keuze. Anders was jij je geld kwijt geweest.”

Dat er ergens een schoen wringt, vindt Prast ook wel. „Economisch gezien kan een bonus nuttig zijn als die iemand ertoe aanzet om zich in te zetten voor het bedrijf. Maar als je hoe dan ook uitkeert, of je koppelt de bonus aan schadelijk gedrag, dan is dat wel kwalijk, ja.”

Een bank is niet zomaar een bedrijf. Je zou de vraag kunnen stellen: wie staat er ten dienste van wie? Prast: „Een bank is bij uitstek een instelling waarin je vertrouwen moet hebben. Je laat je geld daar aan over. Dus moeten daar integere mensen zitten of moeten de mechanismen zo zijn dat kwalijk gedrag op tijd wordt afgeremd.”

„Dat geldt zeker ook voor de bestuurders van banken. Gek genoeg zijn de toezichtregels niet zo lang geleden aangescherpt. Als een beleidsbepalende bankier maar de schijn wekt niet integer te zijn, dan kan hij als bestuurder uitgesloten worden. Het zou interessant zijn om na te gaan of deze regel adequaat is toegepast.”

„Kijk, je wilt dat er op die plek mensen zitten met een hoog normbesef. Want zij spelen met het geld van anderen. Maar er moet een besturingssysteem zijn dat op tijd ingrijpt. Neem ABN Amro. Iedereen heeft in het boek ’De Prooi’ kunnen lezen waarom het daar fout is gegaan. Maar persoonlijk vroeg ik mij al heel lang af, ver vóór de crisis, waarom Rijkman Groenink daar bleef zitten. Beleggers krijgen er de schuld van dat bankiers over de schreef gaan, voor hoge koersen, maar de koers van ABN Amro steeg helemaal niet in de zeven jaar van Groenink.”

„Wat er moet veranderen? Ideaal zou zijn als banken in staat zouden zijn mensen aan te trekken met een solide normbesef en deskundigheid, vooral op het gebied van risicomanagement. Maar dat kun je moeilijk garanderen, ondanks regels.”

„Dan is er een bestuursstructuur nodig die de kans op fout gedrag verkleint en waarin raad van bestuur en commissarissen elkaar in de gaten houden en tot de orde roepen. Er zijn genoeg tekenen die erop wijzen, dat iemand een zonnekoning dreigt te worden, dat heeft Kees Cools uitgezocht: hij duldt geen tegenspraak, laat het breed hangen, heeft zijn vrouw ingeruild voor iemand die dertig jaar jonger is.”

„Je zou willen dat bankklanten een disciplinerende werking kunnen uitoefenen, maar dat is natuurlijk niet zo. Veranderen van bank is ook niet eenvoudig. Het is niet een kwestie van even een nieuwe lamp kopen. Bovendien, als er nog nooit een bank failliet is gegaan, waarom zou je dan weggaan? Hoe beoordeel je de kwaliteit van een bank? Stel, je hebt spaargeld bij een bank staan en die geeft een lage rente. Hoe moet jij weten of dat is omdat de bank veilig is, of omdat hij jou een poot uitdraait of dat er inefficiënt gewerkt wordt?”

Zolang het niet evident mis is bij een bank, blijven mensen klant, zegt de econome. „Maar als ze eenmaal weggaan, komen ze nooit meer terug.”

Steeds meer mensen komen in de financiële problemen, bleek onlangs uit onderzoek van het Nibud. Vooral de ’nieuwe werklozen’ hebben moeite om hun huur of hypotheek te betalen. Zitten daar ook niet huizenbezitters bij die van hun bank een veel te hoge lening hebben gekregen?

Prast: „Mij lijkt het gevaar vooral dat mensen niet aflossen. Als het dan onverwacht tegenzit is de last te groot. Overigens is financiële innovatie in beginsel heel goed, juist voor de gewone man, mits goed ontwikkeld.”

„ Banken kunnen daar beter hun tijd in steken. Ze zijn nu veel tijd kwijt aan het invullen van checklisten. Dat moeten ze wel, om zichzelf in te dekken. Maar de tijd die je daaraan spendeert, kun je beter gebruiken om financiële innovatie te gebruiken voor klantvriendelijke producten.”

„Financieel adviseurs leggen jou een risicoprofiel voor. Maar risico is voor mensen een vaag begrip. Je moet mensen het ergste voorleggen dat er kan gebeuren. Dat ze heel misschien wel hun huis kunnen kwijtraken, bijvoorbeeld. Je moet ze bij zichzelf naar binnen laten kijken. Als je klanten op die manier behandelt, is dat ook beter voor de banken. Zo krijgen ze geen ontevreden klanten.”

Is de crisis nu nog niet voor iedereen voelbaar, dat gaat binnenkort veranderen, voorspelt Prast. „Na de Troonrede gaan mensen misschien wel anders denken. Want er moet bezuinigd worden en de AOW-leeftijd moet omhoog. Ik hoop dat mensen inzien dat er nare maatregelen nodig zijn omdat anders de rekening gepresenteerd wordt aan de volgende generaties.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden