Bankieren zonder cash als motor voor economische groei in Afrika

Michael Joseph tijdens zijn bezoek aan Nederland. Zijn M-Pesa-systeem maakt het ook de armen mogelijk om via met pinbeveiligde sms'jes zeer goedkoop te betalen, te sparen en te lenen. Toch slaat het in veel landen minder goed aan dan je zou verwachten. Beeld Jean-Pierre Jans

Michael Joseph lanceerde in Kenia een betaalsysteem via het mobieltje. Hij hoopt op succes in heel Afrika.

Mobiel betalen kan de belangrijkste motor zijn voor economische groei in Afrika, meent Michael Joseph (72). Hij stond elf jaar geleden aan de wieg van de introductie ervan in Kenia en gelooft nog altijd vurig in het systeem.

"Het lost de armoede op het continent natuurlijk niet in één klap op", zegt hij. "Maar de M-Pesa heeft wel 2 procent van alle huishoudens in Kenia uit extreme armoede weten te bevrijden, blijkt uit onderzoek van de Amerikaanse universiteit MIT."

Joseph zit aan een tafel in het Planetarium in Amsterdam-Zuidoost. Hij was vorige week een van de sprekers op een conferentie over financiële technologie: Connecting the dots. De Zuid-Afrikaanse Joseph richtte het Keniaanse telecombedrijf Safaricom op en begon in 2007 als directeur van dat bedrijf M-Pesa. Van 2010 tot 2017 was hij directeur mobiel betalen bij Vodafone.

Simpel

Het idee van M-Pesa is simpel: in veel arme landen heeft de meerderheid van de bevolking geen toegang tot bankrekeningen, dat is voor hen te duur. Economieën zijn daardoor sterk gebaseerd op cashgeld. Maar ook de armen hebben inmiddels bijna allemaal een mobiele telefoon.

Systemen als M-Pesa maken het hen mogelijk om via met pinbeveiligde sms'jes zeer goedkoop te betalen, te sparen, te lenen via een door de telecomprovider aangeboden mobiele telefoonrekening. Bij daarvoor aangemerkte kiosken kunnen klanten met behulp van hun telefoon cash geld opnemen of storten op hun M-Pesa rekening. Zonder bank. De telefoon fungeert dus feitelijk als een soort bankpas of creditkaart.

In Kenia maken inmiddels 18 miljoen inwoners gebruik van M-Pesa, weet Joseph, en gaat er 2 miljard Amerikaanse dollar per maand door het systeem. Ook in Mozambique, Tanzania, Congo, Ghana, Egypte en Lesotho is het systeem geïntroduceerd.

Het succes schuilt erin dat ook de armen via M-Pesa onder de beperkingen uitkomen die cashgeld oplegt. Ze hoeven bijvoorbeeld niet meer hele afstanden te reizen om hun salaris cash te innen. Kleine ondernemers hoeven niet meer fysiek hun producten op te halen, omdat zij ter plekke cash moeten afrekenen. En in urbaniserend Afrika is M-Pesa ook de meest efficiënte manier om geld te sturen naar familie die is achtergebleven op het platteland.

Geen prioriteit

Toch erkent Joseph dat het systeem in veel landen vooralsnog minder goed aanslaat dan je zou verwachten. Zo flopte M-Pesa in Zuid-Afrika en komt het zelfs in reusachtige landen als Nigeria en India niet goed van de grond. "Voor veel telecombedrijven is het geen prioriteit", legt Joseph uit.

"In M-Pesa moet je jaren investeren. Je moet een systeem opzetten om verkeerd geadresseerde betalingen recht te zetten en een uitgebreid netwerk van opname- en stortingspunten door het land opzetten. Dat hebben we in Kenia geduldig gedaan, maar in veel andere landen krijgt M-Pesa niet zoveel tijd."

Het opzetten van opname- en stortingspunten bleek een obstakel op het platteland van India. En in Zuid-Afrika was het bereik van creditkaarten al groot. In Nigeria maakt regelgeving het telecombedrijven onmogelijk een mobiel betalingssysteem op te zetten. "Veel banken zien M-Pesa als concurrentie", verzucht Joseph.

Onterecht, meent hij. Banken richten zich immers nooit op de armste groepen. "M-Pesa en banken zijn eerder complementair", zegt Joseph. Hij pleit daarom juist voor nauwe samenwerking.

Dat neemt niet weg dat door mobiel betalingsverkeer ook juist nieuwe risico's dreigen. "M-Pesa heeft geld lenen voor de armste groepen makkelijker gemaakt", zegt Joseph. "Dat is op zich natuurlijk positief. Maar veel arme Afrikanen begrijpen weinig van rentes. Ze zijn snel geneigd te veel geld te lenen. In dat geval helpt het systeem hen niet meer te ontsnappen aan armoede, maar laat zij hen daar verder in wegzinken. Het is essentieel dat er op dit gebied duidelijke afspraken en regels komen."

Lees ook: Keniaan waagt graag een gokje voor de huur

Kenianen wedden massaal met hun mobiel. Gokbedrijven boeken enorme winst, terwijl ze veel schade aanrichten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden