Bankier met gouden kalf

De tv-serie 'De Prooi' volgt de opkomst en neergang van Rijkman Groenink, de man die ABN Amro naar de top van de internationale bankenwereld wilde stuwen. In de serie zet Pierre Bokma, bekroond met een Gouden Kalf, Groenink neer als een man met blinde machtswellust én grote zwakke plekken.

Het boek 'De Prooi' (2008), waarin journalist Jeroen Smit minutieus, op basis van meer dan honderddertig gesprekken, het turbulente bankentijdperk 1990-2007 reconstrueerde, inspireerde eerder het Nationale Toneel tot een theaterbewerking. Scenarioschrijver Frank Ketelaar ('Bij Ons in de Jordaan', 'Overspel') raakte ook gefascineerd door het boek.

In de driedelige serie schetst hij een wereld waarin mannen elkaar 'vriendje' noemen, bijna allemaal grijs zijn, in auto met chauffeur rijden, zakelijk dineren in het Amstel Hotel. Bankiers als de koningen van onze tijd. Niet voor niets zag Ketelaar een 'Shakesperiaans drama' voor zich, met een hoofdrol voor voorzitter van de Raad van Bestuur Groenink, een klassieke tragische figuur die zijn hand overspeelde en werd meegesleept door zijn eigen hoogmoed. Een briljante bankier, vooral bedreven in 'bijzondere kredieten', maar sociaal zo bruusk dat hij overal vijanden maakte.

En als je aan een man denkt die foeterend rond vergadertafels stampt en dwarsliggers met vlammende blikken en precies gekozen woorden keihard onderuit haalt, dan kom je vanzelf uit op Pierre Bokma, nietwaar? Ketelaar: "Ja, we wisten allemaal: dit moet Pierre doen. We hebben de productie een jaar uitgesteld omdat hij bezet was. Hij speelt als geen ander een man die bijzonder overtuigd is van zichzelf." In het theater werd Groenink gespeeld door Mark Rietman. "Maar voor de camera is het een pre dat Pierre fysiek wat gelijkenissen met Groenink vertoont."

Geen bad guy
In de wereld van topbankiers als Groenink en president van De Nederlandsche Bank Nout Wellink (Victor Löw) zijn vrouwen onzichtbaar en onhoorbaar, hooguit op de achtergrond aanwezig. Ze nemen jassen aan, brengen koffie. Ketelaar zag dat niet zitten, 'tweeënhalf uur drama met 400 mannen in grijze pakken'. Dus zorgde hij voor een 'tegenkleur', in de vorm van een fictieve vrouw: people's manager Julia Bouwens (Anniek Pheifer) krijgt de opdracht Groenink te helpen op momenten dat zijn gebrek aan empathie hem in de weg zit.

Ketelaar, die graag zo dicht mogelijk bij de waarheid volgens Smit wilde blijven, twijfelde of dat zomaar kon, een personage bedenken. "Mensen vroegen me: kun je de rol van Groeninks echtgenote niet wat groter maken? Maar dat is een echte vrouw. Ik vond het niet kies om gesprekken te verzinnen die zij en Groenink 's avonds in bed zouden kunnen hebben gevoerd."

Het bleek een gouden scenariogreep. Julia is niet alleen een personage dat grauwe ruimtes opfleurt met een rode jurk, bovenal fungeert ze als een soort sociaal anker, of moreel kompas. Haar klankbord confronteert Groenink met zijn sociale beperkingen, geeft hem ruimte voor introspectie, en menselijkheid. "Hij is geen bad guy, we zetten hem niet neer als een graaier. Je kunt compassie voor hem voelen", zegt Ketelaar.

Onwillekeurig werkt de toegevoegde vrouwenrol ook als commentaar op een sector waarin de afwezigheid van vrouwen alle ruimte biedt aan, zoals Ketelaar zegt, "wedijver en speelplaatsgedrag. Die conclusie is inmiddels vaak getrokken. Buitenstaanders denken vaak dat de beslissingen aan de top heel rationeel worden genomen, maar prestige, trots, ijdelheid zijn in werkelijkheid heel bepalend. Vrouwen doen daar minder aan mee."

Winstverdriedubbelaar
De dialogen in 'De Prooi' mogen bol staan van aandelenkoersen en kostenbeheersing, overnames en fusies, 'unieke opportunities' en 'mergers of equals', je hoeft geen econoom te zijn om te zien hoe goed de makers er in zijn geslaagd met 'De Prooi' een complex recent tijdperk te schetsen. Was de voorganger van Groenink nog een degelijke, ouderwetse bankier die zichzelf zag als een halve ambtenaar, zijn opvolger werd begin jaren negentig opgelierd door wereldwijde veranderingen. 'Er staat zoiets te gebeuren als internet' klinkt het in de eerste aflevering. Zijn bureau mag staan onder het portret van koning Willem I, die de voorloper van de ABN in 1824 oprichtte, Groenink zelf heeft te maken met globalisering en een 'ongekende neo-liberale wind die waait'.

"De les die ik heb geleerd", zegt schrijver Jeroen Smit na afloop van een vertoning van 'De Prooi' voor de pers, "is dat banken zich meer en meer zijn gaan gedragen als bedrijven, met de aandeelhouderswaarde als primair doel. Aan de andere kant: bankiertje bashen mag nu een favoriete sport zijn geworden, wij hebben allemaal bijgedragen aan de kredietcrisis. We wilden allemaal te dure huizen, leningen, een winstverdriedubbelaar..."

"Hoho, wacht even", breekt hoofdrolspeler Pierre Bokma in, "veel mensen wisten helemaal niet wat een winstverdriedubbelaar is, maar zagen een vertrouwd banklogo en dachten: dat zal wel goed zitten." Waarmee maar weer is aangetoond hoe complex en wijdverspreid de financiële crisis is: niemand heeft er aan kunnen ontkomen en iedereen heeft er een mening over.

Is het niet te vroeg om al terug te blikken, nu het einde van de crisis nog niet eens in zicht is? Ketelaar vindt van niet. "Het is actueel, iedereen heeft er last van. We willen weten wat er is gebeurd, niet?"

Heeft Rijkman Groenink, tegenwoordig investeerder in duurzame energie, de serie al gezien? Ketelaar: "Ja, hij heeft samen met Theu Boermans, de regisseur, gekeken. Die vertelde dat hij aanvankelijk enorm zat te mopperen: dit is niet zo gebeurd! dat is anders gegaan! Na het tweede deel wilde hij even pauze. Maar zijn commentaar werd allengs minder."

Serie 'De Prooi' is te zien vanaf 19 oktober bij de Vara op Nederland 2

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden