Banger voor psychiaters dan voor gekken

António Lobo Antunes schetst de surrealistische wereld van de (anti)psychiatrie

Geen andere schrijver die zo onmiddellijk herkenbaar is aan zijn volstrekt originele vertelprocedé als de Portugese schrijver António Lobo Antunes (1942). Al vanaf zijn vroegste werk vond hij een bedwelmende vorm waarin de zinnen zich in een eindeloze stream of consciousness aaneenrijgen, geladen met vaak surrealistische beelden en metaforen die in een kolkende stroom over elkaar heen buitelen, in een cadans van fonkelende taal. Het is een procedé dat de nodige concentratie en overgave van de lezer vraagt, maar die wordt dan wel beloond met een betoverende muzikale roes zoals je die zelden in de literatuur beleeft.


Je zou zijn vroege werk als kamermuziek kunnen karakteriseren, terwijl zijn latere romans (vanaf begin jaren negentig) eerder symfonieën lijken, met een koor aan stemmen die, schakelend tussen verschillende werkelijkheden en tijden, getuigen van de geschiedenis van Portugal.


'Reis naar het einde' (1980) is zijn derde roman, en een van zijn meest autobiografische. De titel doet natuurlijk denken aan de beroemde roman van Céline ('Reis naar het einde van de nacht'), maar de oorspronkelijke Portugese titel is minder cryptisch. Vertaald: 'Kennismaking met de hel'. En dan hebben we het over de hel van de oorlog in Angola en de hel van de psychiatrie anno jaren zeventig.


De roman is een indringende poging om de nachtmerrie-achtige herinneringen te bezweren aan de jaren dat hij als arts werkzaam was in Angola tijdens de koloniale oorlog aldaar (begin jaren zeventig), en aan zijn latere ervaringen als psychiater in Lissabon.


Zoals wel vaker bij Lobo Antunes zitten we ook in deze roman gevangen in het malende hoofd van de verteller. Een man alleen, in een auto onderweg van zijn buitenhuisje in de Algarve naar Lissabon, met een hoofd vol doordenderende herinneringen en gedachten aan het werk dat op hem wacht in een grote psychiatrische inrichting in de hoofdstad.


De roman biedt op de allereerste plaats een aangrijpend en ontluisterend beeld van een psychiatrische praktijk uit een tamelijk recent verleden. Tegelijkertijd is het een vlijmscherp commentaar, waarin de echo weerklinkt van de kritiek die de anti-psychiatrie indertijd presenteerde. Van binnenuit beschrijft de schrijver/psychiater Lobo Antunes een wereld waar hij tot zijn afgrijzen zelf deel van uitmaakt: een systeem waarin de almacht van alwetende artsen met hun aureool van onfeilbaarheid uitmondt in de ontmenselijking van de patiënten.


De verteller is banger voor de psychiaters dan voor de gekken, die hij met groot mededogen beziet en het liefst in opstand zou zien komen. "Het zijn mensen, dacht ik, mensen die verwoest zijn door pillen, ellende en hun treurige spookbeelden, mensen die steeds meer lijken op rare beesten, wanhopige, brave vreemde beesten die in hun omheining rondlopen als dieren in de dierentuin, met kapotte gezichten van angst en ongeïnteresserdheid. Ik voelde een soort afkeer, walging, woede als een vloedgolf in me opstijgen en ik had zin om ze te duwen, zin om ze te slaan, zin om ze naar de poort te drijven, zin om ze uit te schelden tot ze weer lef kregen, durf, trots, minachting, kracht, tot ze hun kin ophieven van de tafel en mij in de walgelijke, vochtige eetzaal aankeken met een hooghartige, sarcastische glimlach."


De verteller is een machteloze vervreemde in een absurde werkelijkheid. De walging en de schaamte en de onmachtige woede spatten van de pagina's. Het is een bijna surrealistische wereld die Lobo Antunes schetst, als een schilderij van Jheronimus Bosch in taal - een roes van beeldrijke, muzikale taal, ook deze keer weer vindingrijk vertaald door Harrie Lemmens.


António Lobo Antunes: Reis naar het einde Vert. Harrie Lemmens. Ambo Anthos; 286 blz. euro 23

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden