Bambi voor boven de 18

Bijna ieder kind heeft wel gelachen en gehuild bij 'Bambi'. De Disneyfilm is echter niet gebaseerd op het kinderboek over dit lieve hertje. Schrijver/jager Felix Salten wilde afrekenen met diegenen die het 'terug naar de natuur' predikten. De natuur is geen zonnig paradijs. Filosofische uitgeverij ISVW brengt zijn origineel uit 1923 vandaag, op Dierendag, opnieuw uit.

Daar sloop de vos. Bambi wilde roepen en waarschuwend op de grond stampen, maar het ruiste al in de door sprongen uiteengereten rietkraag. Het water spatte op en vertwijfeld schreeuwde een eend. Bambi hoorde het knetteren van zijn vleugels, zag het witte lijf tussen het groen schemeren en vervolgens hoe de vleugels met harde petsen op de wangen van de vos sloegen. Toen werd het stil."

Dit citaat uit het originele 'Bambi, een levensgeschiedenis uit het bos' van de Hongaars-Oostenrijkse schrijver Felix Salten is nogal een contrast met de vertederende beelden van de kleine Disney-Bambi die met zijn slungelige poten op het ijs overeind probeert te komen, daarbij geholpen door zijn vriend Stampertje. In het oorspronkelijke boek komt dit knuffelkonijn en het snoezige stinkdiertje Bloempje ook helemaal niet voor. Daarin zitten naast de tragische dood van Bambi's moeder talloze scènes waarin eekhoorns, muizen, fazanten en vossen door andere dieren een kopje kleiner worden gemaakt. De natuur is geen zonnig paradijs, maar een levensgevaarlijke wereld waarin niet alleen de mens moet worden gevreesd, lijkt Salten ermee te willen zeggen.

Oorspronkelijk had Erno Eskens, directeur van filosofische uitgeverij ISVW uit Leusden dan ook 'alleen geschikt voor volwassen' met een knipoog op de omslag van de nieuwe Nederlandse vertaling van het originele boek laten zetten. Later heeft hij dat veranderd in 'Een literair meesterwerk uit Wenen'. Die vertaling komt vandaag, op Werelddierendag, uit.

Dat Wenen in die ondertitel is een sneer naar de Walt Disney-studio's in Hollywood. Veel mensen denken immers dat Bambi aan het brein van Disney is ontsproten. Geen wonder, want op enkele boekuitgaven van de Disney-studio's staat de naam Salten zelfs helemaal niet meer vermeld. Omdat hij vindt dat de disneyficatie van Bambi geen recht heeft gedaan aan het oorspronkelijke boek uit 1923 en de opmerkelijke auteur, brengt Eskens het boek nu opnieuw uit in een nieuwe Nederlandse vertaling van Aly Knol.

Pornografische schelmenroman

De Joodse schrijver Felix Salten werd in 1869 als Siegmund Salzmann in Boedapest geboren. Vlak na zijn geboorte verhuisde het gezin naar Wenen. In zijn jeugd bracht hij veel tijd door in de arme wijken van Wenen en het omringende bos. Zijn eerste novelle uit 1890 'Der Vagabund' ging toevallig ook over een dier, maar Salten was een allesschrijver. Naast romans schreef hij krantencolumns, libretto's voor operettes en vermoedelijk ook een pornografische schelmenroman. Salten was een gevierd schrijver die in kringen verkeerde van Sigmund Freud, Stefan Zweig en Thomas Mann.

In 1935 kwam hij op de zwarte lijst van ongewenste auteurs te staan die de nazi's hadden opgesteld. Zijn verzamelde werk, inclusief Bambi, kwam op de brandstapel terecht. Latere recensenten zouden Bambi daarom interpreteren als een allegorie op de Holocaust. Ook waren er recensenten die in de Bambi-film, die in 1942 in de bioscopen kwam, een verwijzing naar de Japanse aanval op Pearl Harbor in 1941 zien, meldt vertaalster Aly Knol in het voorwoord.

Salten zocht graag het bos op, ook om te jagen. Hij kwam er ruiterlijk voor uit dat hij in de loop der jaren zo'n tweehonderd Bambi's had neergeschoten. Toch waren de grootschalige drijfjachten van de adel hem een gruwel. In het boek geeft hij daar een gewelddadige beschrijving van. "Maar bij Salten is niet alleen de jager de boosdoener", zegt uitgever Eskens - zelf auteur van het boek 'Democratie voor dieren' - "de dieren in het bos kunnen er ook wat van."

In 'Democratie voor dieren' verwijst Eskens ook naar Bambi. "Door teddyberen en de Disney-versie van het boek, hebben wij mensen een àhh-gevoel bij dieren gekregen. Dieren zijn zuivere, onschuldige wezens die in overeenstemming met de natuur leven. Mensen zijn door hun stedelijke cultuur verdorven geraakt. Die gedachte borduurt voort op de ideeën van Jean-Jacques Rousseau die pleitte voor een terugkeer naar de natuur. Salten wil juist laten zien dat die 'terug naar de natuurbeweging' onzin is."

In onze huidige tijd is het àhh-gevoel rond dieren volgens Eskens nog steeds sterk aanwezig. "Tegelijkertijd eet men wel vlees." Zelf is Eskens vegetariër en voorstander van meer rechten voor dieren. "We moeten het dier niet als hamburger zien. Net als baby's en dementerenden die niet voor zichzelf kunnen spreken, moeten we voor hen rechten vastleggen."

Het ego van de uil

Het groeiende aantal vleesverlaters en vegetariërs geeft volgens hem aan dat men anders over dieren en hun rechten begint na te denken. "Ook zie je bij de slager en in de supermarkt nauwelijks vlees meer met botten, laat staan een hele varkenskop. Het àhh-gevoel speelt daarbij een rol. Bambi staat symbool voor dat gevoel."

Behalve Disney weet Salten zelf ook dat gevoel op te roepen. Want ook al ageert hij met zijn boek tegen de romantisering van de natuur, toch maakt hij zich zelf ook schuldig aan zoetsappige beschrijvingen, bijvoorbeeld in de terugkerende scènes waarin Bambi het ego van de zelfingenomen bosuil ontziet door net te doen alsof hij van hem schrikt. "Daarom is het juist een mooi boek", reageert Eskens. "Die gelaagdheid en ruimte voor meerdere interpretaties zijn bij Disney verdwenen."

Felix Salten: 'Bambi, een levensgeschiedenis uit het bos', 160 blz, euro 17,50, uitgeverij ISVW

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden