Ballingschap

Leonard Cohen zit het liefst aan zijn keukentafel door het raam naar buiten te kijken. Fles wijn bij de hand voor de dichter/musicus. ,,Je moet iets doen om je thuis te voelen. Je thuis voelen is aan niemand zo maar gegeven. Als je de vervreemding kunt overwinnen en de barrières kunt weghalen, kun je je thuis voelen. We lijden aan het gevoel niet thuis te zijn.''

Niet thuis in onze huid, geest, emoties. De lijst valt naar believen te verlengen; niet thuis in onze tijd, seksualiteit, sociale klasse, op onze geboorteplek. Schoonmaken is een goede manier om je het huis waarin je woont eigen te maken, vooropgesteld dat je een huis hebt. De simpele middelen, een doek, een emmertje met sop, een bezem, volstaan; meer is er soms niet nodig om iets minder ballingschap, iets meer beloofde land te scheppen.

Minder dan een dag te gaan, dan moet ieder joods huis vrij zijn van chameets, van alles wat gegist is of kan gisten. Met een tent is het gemakkelijker aan deze voorwaarde voor de Pesach-viering te voldoen dan met woningen met allerhande huisraad, boekenkasten, ijskasten, gasfornuizen, zware bedden. Chameets, symbool voor opgeblazenheid, ego, verwaandheid, beter weten, koste wat kost gelijk willen hebben.

Ze passen de vreemdeling niet. Zonder huis blijft geen van de schijnzekerheden over. Status, gezag, traditie, het vanzelfsprekende weten hoe de dingen gaan, weten wat de dingen zijn. Ze worden de vreemdeling ontnomen. Ieder jaar is de seider met Pesach het moment dat te onderkennen.

Pak je boeltje op en ga, want de koning, de farao, de machthebber heeft het op je gemunt. Ga, met alles wat je hebt. En vooral, ga, met alles wat je niet hebt. Waar je terecht zult komen? Niemand die het weet. Beloofd land? Dat bestaat niet. Zand, bergen, een kale vlakte, soldaten die je omsingelen, een vijandelijk leger dat verdrinkt in de zee, je ontsnapt, maar toch is er niet meer dan zand, bergen, een kale vlakte.

Uittocht, een prachtig woord voor op de vlucht slaan. Met Pesach wordt de vlucht herdacht, gevierd, vlucht uit de slavernij die de onderdrukker oplegt. Wat er voor in de plaats komt is de onzekerheid, het overgeleverd zijn aan het zand, de bergen, de kale vlakte, de elementen. De ene ballingschap verruild voor de andere. Een ballingschap zonder hoop voor een ballingschap met hoop.

,,Stort Uw toorn uit over de volkeren die U niet erkennen en over de machten die U niet aanroepen. Want zij trachten Jacob uit te roeien en hebben zijn woonplaats verwoest'' (Psalm 79), horen we tijdens de seider. Sommige seideravonden zijn vrolijker dan de andere, gemakkelijker te doen.

De rituele maaltijd, waarbij bitterkruid wordt getoond en gegeten, als symbool van onze ellende, gaat niet ieder jaar gepaard met daadwerkelijke vluchtelingenstromen. Maar dit jaar is het weer raak. Niemand die de genocide ziet - alle massamedia ten spijt - maar er wordt over verteld door de vluchtelingen. Niemand die de verwoeste woonplaatsen ziet, maar de vluchtelingen kunnen er niet meer naar terug. 'Stort Uw toorn uit' - de Navo als agent van Gods toorn?

Het Beloofde Land is gegeven, geen vanzelfsprekend bezit. Erger nog, het moet worden veroverd op de oorspronkelijke bewoners. Tenach is geen driestuiversroman. Maar daar hebben we het even niet over. Er is geen land dat het vanzelfsprekende bezit is - iedere vluchteling leert dat, want steeds weer bepalen machthebbers wie en wat thuis is en dus ook voor wie waar de ballingschap begint. De ballingschap niet alleen in eigen hart en lijf, maar ook daadwerkelijk.

Te weinig mensen aan keukentafels dit jaar.

Te velen starend over de eindeloze vlakte van de ballingschap - voor zich en achter zich.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden