Ballingschap vaak de oplossing

gevlucht | Nogal wat dictators en andere voormalige leiders op het Afrikaanse continent verdwenen over de grens. Om het strafhof te ontlopen of bloedvergieten te voorkomen.

Het langverwachte vertrek van de Gambiaanse dictator Yahya Jammeh naar Equatoriaal-Guinea, roept nieuwe vragen op over een traditie onder Afrikaanse ex-leiders; de ballingschap. Jammeh is niet het enige Afrikaanse staatshoofd dat - nu en door de geschiedenis heen - in Afrika of het Midden-Oosten asiel heeft gekregen. Wat betekent dat voor de leiders en het volk van herkomst? En voor het ontvangende land?


Waarom vluchten naar een naburig land?


Logischerwijs zijn de meeste ex-leiders die hun land ontvluchten niet de meest frisse figuren. Ze worden van corruptie, mensenrechtenschendingen of verkiezingsfraude beschuldigd en hebben dus wraak van politieke tegenstanders of de bevolking te vrezen.


Jammeh's 22-jarige presidentschap liet zich tot aan de laatste uren kenmerken door onderdrukking en corruptie - hij liet nog snel wat mensen oppakken en zou pas willen vertrekken nadat zijn Rolls Royce's en Mercedessen en 11 miljoen uit de staatskas ook de grens over waren.


Justitiële vervolging is voor Jammeh, die ook asiel kreeg aangeboden in onder meer Nigeria, een reëel gevaar. Hij koos voor Equatoriaal-Guinea; een land dat niet is aangesloten bij het Internationaal Strafhof in Den Haag (ICC). De grens over vluchten helpt niet altijd; Nigeria leverde de Liberiaanse dictator Charles Taylor na drie jaar ballingschap in 2006 uit aan het ICC. Sinds 2012 zit de 69-jarige Taylor in Groot-Brittannië een straf van 50 jaar uit wegens oorlogsmisdaden in Sierra Leone. Ook andere Afrikaanse landen kunnen straffen. Dat bewijst de baanbrekende zaak tegen de Tjsadische dictator Hissène Habré. Een kwart eeuw onttrok hij zich in Senegal aan vervolging, maar in 2016 kreeg hij van de eerste grensoverschrijdende Afrikaanse rechtbank in Senegal levenslang opgelegd wegens de moord op 40.000 mensen.


Waarom een verguisd staatshoofd verwelkomen?


Equatoriaal-Guinea, een oliestaatje dat Gambia overtreft als kleptocratie, wordt geleid door de langstzittende leider ter wereld. Door Jammeh asiel te bieden omwille van de vrede in Gambia kan staatshoofd Teodoro Obiang, sinds 1979 aan de macht, punten scoren bij de internationale gemeenschap. Obiang kan gunstige publiciteit goed gebruiken; zijn zoon, tevens zijn vicepresident, wordt na jaren jacht in Frankrijk vervolgd wegens corruptie.


Ivoorkust verwelkomde de verjaagde Burkinese langregeerder Blaise Compaoré - 27 jaar staatshoofd - omdat de helft van alle migranten in Ivoorkust uit Burkina Faso komt. Een constante stroom goedkope arbeiders is belangrijk voor de groeiende economie. Stabiliteit in het buurland is voor de Ivoriaanse president Alassane Ouattara, zelf deels Burkinees, belangrijk.


Soms is asiel aanbieden ook een kwestie van een oude schuld: de Zimbabwaanse president Robert Mugabe biedt de Ethiopische juntaleider Mengistu Haile Mariam sinds 1991 bescherming omdat deze hem militaire had gesteund bij zijn onafhankelijkheidsstrijd tegen de Britten. In eigen land is Mengistu in 2007 bij verstek ter dood veroordeeld voor genocide op een geschatte half miljoen landgenoten.


Wat heeft het voor gevolgen voor de burgers?


Een gehate leider uit een land verwijderen kan, in ieder geval op de korte termijn, voor stabiliteit zorgen onder de burgers. Mugabe beweerde in 1999 door de Verenigde Staten en Canada te zijn overgehaald Mengistu naar zijn land te laten ontsnappen om bloedvergieten bij zijn omverwerping in Ethiopië te voorkomen. Maar de bevolking wordt zelden geraadpleegd. Dat blijkt wel uit de reactie van de oppositie in Equatoriaal-Guinea; die wil niks van Jammeh hebben.


"We zijn voor pan-Afrikanisme, maar niet als het bestaat uit het overdragen van Afrika's troep", lieten ze maandag weten. De Zuid-Afrikaanse mensenrechtenadvocate Angela Mudukuti vindt asiel aanbieden in ruil voor een vredige machtsoverdracht geen eerlijke ruil omdat het straffeloosheid bestendigt.


"Wat moeten de mensen die onder Jammeh geleden hebben daarmee?", schreef ze onlangs in een opiniestuk. Ze noemde de reeks Afrikaanse dictators die in het buitenland stierven zonder ooit een rechter te zien; Idi Amin in Saudi-Arabië, Mobutu Sese Seko in Marokko. "Terwijl leiders politieke spelletjes spelen, worden de slachtoffers genegeerd."


De nieuwe Gambiaanse leider Adama Barrow, die ironisch genoeg zelf nog schuilt in Senegal tegen eventuele vergelding door Jammeh's presidentiële garde, belooft een waarheids- en verzoeningscommissie in te stellen. Dat heeft zijn voorkeur boven rechtsvervolging.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden