Ballet is vrouw

Het Nationale Ballet brengt met 'Best of Balanchine' een ode aan de grootste balletvernieuwer van de twintigste eeuw. George Balanchine maakte het ballet swingend, met de ballerina als virtuoos middelpunt.

Wanneer de ballerina in het eerste deel van het Balanchine-ballet 'Symfony in C' opkomt, maakt ze in gracieuze passen een cirkel. Het is alsof ze haar koninkrijk betreedt en een ronde langs haar onderdanen maakt. "De ballerina neemt beslag van het podium, zo van: tadá, hier ben ik," zegt Rachel Beaujean, hoofd artistieke staf van Het Nationale Ballet (HNB). "Als uitvoerende danseres voel je op dat moment dat het om jou draait."

George Balanchine (1904-1983) wordt beschouwd als de grootste balletvernieuwer van de twintigste eeuw. Hij verloste de klassieke danskunst van de obligate romantische onderwerpen die de balletsmaak bepaalden: bij hem geen prinsen en prinsessen meer, geen witte en zwarte zwanen of ander etherische sprookjeswezens, maar glasheldere, 'verhaalloze' en buitengewoon muzikale bewegingsconstructies met de vrouw als virtuoos middelpunt. De beroemdste uitspraak van Balanchine: 'Ballet is woman.'

Rachel Beaujean danste eerder als HNB-danseres zo'n beetje alle rollen die in het programma 'Best of Balanchine' de revue passeren, van lid van het corps de ballet eerder, en (demi-) solist later in haar danscarrière. En of het nou in het gracieuze 'Symfony in C' (1947), het veel abstractere ballet 'Agon' (1957) of in het lyrische 'Serenade' was, dat de Georgisch-Russische ex-danser en -choreograaf van de legendarische Ballet Russes een jaar na zijn emigratie in 1933 naar de Verenigde Staten maakte, in alle rollen voelde Beaujean zich 'op en top vrouw'. "In Balanchine-balletten is de man de cavalier die als voornaamste rol heeft dat hij háár, de ballerina, laat fonkelen. Dat is voor de mannelijke dansers van tegenwoordig best moeilijk; die willen zich er graag zelf helemaal ingooien.'"

HNB noemt zich schatbewaarder van Balanchine's oeuvre; naast het door Balanchine opgerichte New York City Ballet en het Parijse Opéra Ballet, heeft HNB de meeste rechten op Balanchine-balletten verworven. Die balletten worden dertig jaar na Balanchine's dood nog regelmatig door HNB gedanst. Omdat ze van een tijdloze en vitale schoonheid zijn, meent Beaujean, maar ook omdat ze een toetssteen voor het technisch kunnen zijn. "Balanchine verwerkte veel sprongen in zijn balletten, in hedendaagse klassieke choreografieën is dat veel minder. De enige manier om zijn balletten te dansen is als je eigenlijk het zweet al op de bovenlip hebt, langzaam opbouwen is er niet bij, je moet meteen knallen."

De danstaal van Mr. B, zoals George Balanchine liefkozend werd genoemd, is ontzettend snel en dynamisch - zeker in vergelijking met die van Petipa, de meester-choreograaf die in de negentiende eeuw het romantische ballet heeft vormgegeven. Beaujean: "Waar bij Petipa alle beweging nog 'recht op de benen' is, is die bij Balanchine uit het lood geslagen. Met de heupen vooruit, het lichaam gaat zo'n beetje alle kanten op. Dat maakt zijn balletten heel swingend, maar het is ook belastend voor het danserslichaam."

Die 'swing' in het werk refereert ook aan Balanchine's veelgeroemde muzikaliteit. "De essentie van de muziek komt altijd in de passen tot uiting. Bovendien werkte Balanchine met een andere muziektelling. Niet meer op tel één naar boven, zoals in Petipa's idee dat ballet 'verheven' en dus opwaarts gericht moest zijn, maar juist naar benéden. Dat 'aardse' is de aanzet van elke beweging; dat brengt lucht en relativering in het balletjargon."

Zonneklaar is het voor Beaujean dat Balanchine tot de allergrootsten moet worden gerekend. Nederlands balletmaestro Hans van Manen zegt niet voor niets dat Balanchine bij alles wat hij doet over zijn schouder meekijkt.

"Maar ook een choreograaf als William Forsythe, die als een van de moderne dansvernieuwers geldt, is verdergegaan op de balletevolutie die Balanchine in gang heeft gezet. Tot nu toe heeft geen enkele choreograaf Mr. B. kunnen evenaren."

Best of Balanchine. Tourneeprogramma Het Nationale Ballet. 7/2 t/m 1/3. Voor speellijst en info zie www.hetballet.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden