Ballet is een vrouw

Beeld Thinkstock

Veel meisjes vallen voor de roze balletwereld, waarin de vrouw als verheven wezen door de sterke man in de lucht wordt getild. Choreograaf George Balanchine gaf de ballerina ook female power, getuige het Balanchine-programma van Het Nationale Ballet.

"Mam, ik wil vandaag mijn roze tutu aan. En mijn tiara op.” Hoeveel ouders kijken niet met lichte verbijstering naar hun dochter, die niets liever wil zijn dan een prinses in een sprookjesballet? Ondanks de moderne, sekseneutrale opvoeding wil dochterlief een Assepoesterjurk aan waarin ze met een gelukzalig gezicht pirouettes staat te draaien. Wat is dat toch, die roze balletfascinatie?

Sasha Mukhamedov (26), soliste bij Het Nationale Ballet, groeide op met ballet; haar ouders waren bekende Bolshoi-dansers, maar die adviseerden haar om niet aan dat zware balletvak te beginnen. “Maar dan ging ik naar een voorstelling en zag de prachtige kostuums en de bloedmooie ballerina’s die op hun spitzen boven alles uitrezen - ik vond dat zó buitenaards mooi, dat wilde ik ook.”

Beginnend ballerina Jessica Xuan (22) van Het Nationale Ballet had als kind een ‘roze openbaring’. Via school ging ze als tienjarige naar een balletuitvoering en de hele weg terug naar huis kon ze niet ophouden met dansen. “Ik was op slag verliefd, compleet met vlinders in mijn buik. De dagen erna danste ik bij de bushalte, tijdens het boodschappen doen in de supermarkt; mijn moeder werd er gek van en deed me op ballet. Ik was heel verlegen, nog steeds eigenlijk, maar in ballet kreeg ik voor het eerst het gevoel dat er naar me werd geluisterd.”

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld Thinkstock

Roze koorts

Rachel Beaujean (58), hoofd van de artistieke staf van Het Nationale Ballet, herinnert zich hoe ze op de kleuterschool door de roze koorts werd bevangen toen een vriendinnetje haar meenam naar balletles. 

“Het studiootje was ergens boven, ik moest een trap op. Voor mij was het alsof ik de treden naar de hemel beklom. Ik stond meteen vooraan en pikte alle passen op. Mijn eigen juf wilde me naar de lomschool sturen omdat ik traag leerde, maar de balletjuf zei: ‘Het kind is slim, dat hoort daar niet’. Ik had iets gevonden waarin ik me kon uiten: een onuitputtelijke roze fantasiewereld.”

Het klassieke ballet lijkt inderdaad wel een Disney-achtig universum, zegt Xuan, waarin verhalen worden verteld die je kunt zien als metafoor voor het leven. “Die gaan over liefde en overgave en hebben een romantische moraal. Je kunt er lekker in vluchten voor de grijze, benauwende en soms ingewikkelde realiteit. Je ziet als kind natuurlijk niet wat er áchter die romantische balletwereld schuilt: de pijn en de vermoeidheid van jarenlange training.”

Maar dat verklaart niet waarom het juist meisjes zijn die zo gevoelig zijn voor de balletromantiek. Volgens Beaujean heeft dat mede te maken met het vrouwbeeld dat in balletten wordt geschetst. “Belangrijk kenmerk van het romantische klassieke ballet is dat vrouwen op een voetstuk worden geplaatst. Ballet ontstond in de negentiende eeuw in de Romantiek, de stijlperiode waarin het lichaam van de vrouw werd verheerlijkt als symbool van liefde en trouw. In het ballet wordt alles in het werk gesteld om de vrouw te laten schitteren: ze danst op haar tenen als een verheven en ongrijpbaar wezen.”

Negentiende-eeuwse balletten als Zwanenmeer, Notenkraker en Schone Slaapster zijn heden ten dage nog steeds dé kaskrakers van het ballet. Vaak vormen ze voor kinderen de eerste kennismaking met de balletkunst. De hoofdpersonages zijn altijd vrouwen - Giselle, Aurora, Clara, Odette en Odil. Ze worden van de grond getild door mannelijke dansers, alsof ze minder dan een veertje wegen. Als object van schoonheid en verlangen.

Beaujean is niet altijd gelukkig met het tere en kwetsbare beeld dat er kleeft aan de ballerina. “Dat meisjes zich hier graag aan spiegelen komt tevens voort uit behaagzucht, het willen voldoen aan een schoonheidsideaal. Ook al zijn ze er niet bewust mee bezig, dat zit er bij meisjes al van jongs af aan in.”

Maar Mukhamedov en Xuan bestrijden het idee dat ballerina’s fragiele poppetjes zijn. Zij zien in Giselle en Aurora juist female power. Mukhamedov: “Aurora knokt voor haar liefde. Het vraagt kracht om iemand te kunnen vergeven, zoals Giselle. Ballerina’s moeten dit emotioneel kunnen doorvoelen en fysiek supersterk zijn.” 

Xuan: “Voor een meisje is het een lange zware weg om de ballettop te bereiken, moeilijker dan voor jongens.” Mukhamedov: “Ballet is een wereld waarin vrouwen het voor het zeggen hebben, maar tegelijkertijd hebben we de mannen wel nodig. Ze liften ons letterlijk hoog in de lucht, om ons te laten excelleren.”

Dat klinkt nogal rolbevestigend, of toch niet? Wellicht, maar volgens Beaujean geeft dat ballet nog geen rode kaart. “Kunst is een afspiegeling van wat er in de maatschappij aan de hand is. Maar dat moet wel door blijven evolueren. Soms heb je genieën nodig om dat proces op een positieve manier te versnellen.”

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld Thinkstock

Ieder een eigen parfum

Zo’n genie was de twintigste-eeuwse choreograaf George Balanchine, van wie Het Nationale Ballet deze maand een programma presenteert, en waarin Mukhamedov en Xuan beiden dansen. Balanchines credo was ‘Ballet is woman’ en de lijst van zijn muzen, met wie hij niet zelden ook romantische banden onderhield, is lang. In de periode dat hij New York City Ballet leidde, gaf hij zijn geliefde ballerina’s ieder een eigen parfum, zodat hij kon ruiken wanneer wie in het theater was.

Mukhamedov: “Zoals de negentiende-eeuwse sprookjesballetten al deden, focust Balanchine in zijn choreografieën op de vrouw. Zij is de ster die het ensemble bij elkaar houdt.” Xuan: “Balanchine hield ontiegelijk veel van vrouwen, hij was geobsedeerd door hen. Hij wilde het beste van ze showen: hun prachtige lijven, hun geweldige kracht.”

Maar hij deed meer. Beaujean: “Balanchine heeft het negentiende-eeuwse vrouwbeeld in het ballet geëmancipeerd; bij hem werd de ballerina een glamourdiva à la het Hollywood van Gloria Swanson, de periode waarin hij zijn bekendste balletten creëerde. Maar Balanchine zette vrouwen niet alleen op een voetstuk, hij liet ze in al hun facetten zien, net als in de film.”

Niet alleen als ‘meisje-meisje’ dus, aldus Beaujean, maar ook als vrouw met een sterke eigen wil. In het Balanchine-ballet ‘Violin Concerto’ is de ballerina een dominante tante. In ‘Rubies’ lokt de ballerina de mannelijke danser brutaal en zelfbewust uit zijn tent. 

“Bij Balanchine hebben ballerina’s ook een ander uiterlijk gekregen: lang, sterk, sportief gebouwd. Hij injecteerde de klassieke ballettaal met een jazzy sexy twist en swingende heupen, waarmee de vrouw ook uiting kon geven aan haar seksualiteit. Daarin was Balanchine een wegbereider: choreografen als Hans van Manen en William Forsythe zijn er in hun werk op doorgegaan om de vrouw als een krachtige, driedimensionale podiumverschijning op te voeren.”

Mukhamedov en Xuan voelen hun female power het sterkst in Balanchines ‘Serenade’ uit 1935. Xuan: “We dansen het ballet in lange blauwe tutu’s, heel feeëriek. Maar in de dans zit zó veel energie dat je je als ballerina ‘on top of the world’ voelt.” Mukhamedov: “Alsof je een diamanten collier om je hals hebt en denkt: ik kan niet geloven dat ík dit draag.”

Toch een beetje een prinsesje dus? “Nee hoor, een koningin. Je bent hét helemaal.”

Best of Balanchine, tournee door Nederland. 2/5 t/m 20/5. www.operaballet.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden