Balkenende kan woensdag zomaar een Truman worden

Je zult maar Jan Peter Balkenende heten. En hard bezig zijn campagne te voeren, terwijl je her en der kunt lezen en horen dat jouw tijd toch echt voorbij is. Dat de partij die je aanvoert in de verkiezingsstrijd kan worden afgeschreven, zeker als het gaat om de vraag wie op 9 juni de grootste zal zijn. Dat kabinetsdeelname de vraag is, en een vernieuwd premierschap nauwelijks een vraag. Als klap op de vuurpijl lees je dan ook nog welke partijgenoten de beste kans maken als opvolger. Barre tijden op deze manier, voor JP.

Maar stel nu eens dat Balkenende zijn klassiekers kent. Dat hij weet heeft van het politieke en electorale verleden in buitenland en eigen land. Dan is wanhoop en somberheid niet de enige optie. Zeker, het ziet er momenteel slecht uit. Maar het kan verkeren, en het zou niet de eerste keer zijn. Het afscheid dat van Balkenende wordt genomen, is namelijk gebaseerd op de stand van het CDA in de peilingen. Dat is niet vreemd. Peilingen pretenderen immers de weergave te zijn van de stand van zaken op enig moment, met daaraan gekoppeld de suggestie dat die stand tevens een voorspelling is. Die voorspellende waarde van peilingen moet krachtig worden gerelativeerd, nu nog meer dan toen.

Elk land heeft zijn fameuze missers van peilingen. George Gallup werd op slag beroemd, toen hij in 1936 correct voorspelde wie de nieuwe Amerikaanse president zou worden, en het gevestigde Literary Digest ernaast zat. Die klap kwam het blad niet meer te boven. Gallup zelf zat er in 1948 niet minder gruwelijk naast. De blunder van de peilingen als voorspelling leverde de beroemde foto op waarop een vrolijk lachende Harry Truman de krant toonde waarin zijn tegenstander tot winnaar was verklaard. Ten onrechte.

Voor Nederland levert het verkiezingsjaar 1986 voor Balkenende een hoopgevende gedachte op. Ook toen was het het CDA dat het bar slecht zou gaan doen, zo was de op peilingen gebaseerde verwachting. Weekblad De Tijd had in het nummer gedateerd 23 mei een groot verhaal onder de kop ‘Wat er misging met het CDA’, met als subtitel ‘De populariteit van Lubbers heeft niet geholpen’. Op 26 mei 1986 haalde het CDA mede vanwege de electorale aantrekkingskracht van diezelfde lijsttrekker Lubbers een ongekend goed resultaat bij de verkiezingen. Het zal toeval zijn, maar net als de Literary Digest is het De Tijd vervolgens niet goed vergaan.

Onderzoek naar de misser van 1986 heeft aannemelijk gemaakt dat een combinatie van factoren voor de spectaculaire verrassing verantwoordelijk is geweest. Een van die factoren was dat de bij het electoraat tot op een erg laat moment bestaande aarzeling onvoldoende in kaart was gebracht, en dat zich in de allerlaatste dagen forse veranderingen in voorkeur hadden voorgedaan.

Dat was 1986, en bijna vijfentwintig jaar later is het Nederlandse electoraat er bepaald niet zekerder of stabieler op geworden. In 2006 maakte ruim tien procent pas op de dag van de verkiezingen de definitieve keuze. Zeg dat dat in 2010 ook zo is en dat nog eens een procent of tien dat in de paar dagen daarvoor doet, en een kwart tot een vijfde deel van de kiezers is nu nog niet zeker van wat het worden zal aanstaande woensdag!

Dat zijn heel veel kiezers, heel veel Kamerzetels. En mocht het CDA het onder deze groep wat beter doen dan onder de groep die zich nu reeds heeft uitgesproken in de peilingen, dan kan het CDA zo maar een opmerkelijk goed resultaat boeken. Daar komt bij dat wellicht juist de potentiële aanhang van Balkenende en de zijnen minder present is in vooral de peilingen die werken via internet.

Het resultaat van het CDA op 9 juni zou aldus beduidend beter kunnen zijn dan nu al te vaak en gemakkelijk wordt aangenomen. Wie, zoals Truman, het laatst lacht, lacht het best. Het is nog altijd niet uitgesloten dat Balkenende volgende week de laatst lachende zal zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden