Opinie

Balkenende: Dit land dankt zo veel aan Calvijn

Het Calvijnjaar is een kans om de grote denker Calvijn te eren. Calvijn zonder clichés heeft actuele betekenis, zelfs voor de kredietcrisis.

Jan Peter Balkenende en minister-president en partijleider CDA

’Niet in wat het calvinisme uit het verleden overnam, maar in wat het nieuw schiep, moet de diepe grondtrek gezocht (worden) van zijn karakter”. Met deze woorden zette Abraham Kuyper zich in een van zijn zogeheten Stone-lezingen (1898) af tegen de in zijn ogen a-historische en clichématige beoordeling van Calvijn en het calvinisme. Anno 2009, het jaar waarin de vijfhonderdste geboortedag van Calvijn groots wordt herdacht, stemmen deze woorden nog steeds tot nadenken.

’Calvinistisch’, aldus Van Dale, dat is ’niet uitbundig, sober, rechtlijnig en dogmatisch’. Dat beeld is diep ingesleten in het collectieve bewustzijn. Een Nederlandse journalist noemde het eten van een dropje zelfs ooit ’calvinistisch snoepen’. Zijn redenering: „Een snoepje is zoet, een snoepje is zwierig en een snoepje is kleurig. Het echte dropje daarentegen is zout, ingetogen en zwart: het is een calvinistisch snoepje”.

Het net begonnen Calvijnjaar biedt volop mogelijkheden om deze en andere hardnekkige stereotypen te doorbreken. Daar is ook reden voor, want Calvijns gedachtengoed blijft relevant en actueel. Dat geldt heel direct voor al die mensen die, zoals ik, in de gereformeerde traditie staan. Maar het geldt ook breder voor de samenleving als geheel.

Een kernvraag daarbij is deze: hoe verhoudt het clichébeeld van Nederland als ’benepen’ calvinistisch land zich tot het reëlere beeld van Nederland als een open en pluriforme samenleving en een optelsom van ideeën en tradities? Een internationaal georiënteerd land dat al heel vroeg in de geschiedenis recht en vrijheid hoog in het vaandel had staan? „Ik wil burger zijn van de ganse wereld”, schreef Erasmus. Ook dat is ’typisch Nederlands’.

Mijn stelling is dat het open en vrije karakter van de Nederlandse samenleving niet tegenstrijdig is aan het werk van Calvijn en het calvinisme, maar er eerder schatplichtig aan is. Het begin van de verklaring daarvoor ligt in de persoon van Calvijn zelf. Hij was theologisch en juridisch geschoold, thuis in de klassieke literatuur en kenner van de humanistische bronnenkritiek van zijn tijd. Die wetenschappelijke veelzijdigheid combineerde hij met een opvallend sterke internationale oriëntatie. Zo onderhield hij nauwe contacten met geestverwanten in Frankrijk, het Duitse Rijk, Polen, Engeland, Schotland en de Lage Landen, onder wie Marnix van Sint Aldegonde.

Vanuit deze achtergrond ontwikkelde Calvijn zijn gedachtengoed in een bijbels gefundeerde theologie. Tegelijkertijd heeft het in zijn maatschappelijke consequenties grote betekenis gehad, vooral voor de ontwikkeling van de democratie en de moderne markteconomie.

Een van de kernpunten in het denken van Calvijn is de ’eigen verantwoordelijkheid’, het uitgangspunt dat elk mens op aarde persoonlijk verantwoordelijk is ten opzichte van God voor zijn eigen keuzes en gedrag. „Eenieder beproeve zichzelf”, zegt het klassieke avondmaalsformulier daarover.

Daarmee stelde Calvijn de bestaande maatschappelijke orde principieel ter discussie, want de eigen verantwoordelijkheid van het individu was vijfhonderd jaar geleden niet vanzelfsprekend. Net zomin als het daaruit voortvloeiende recht van mensen om hun eigen kerkelijke ambtsdragers te kiezen en zich te verzetten tegen een onrechtvaardige overheid.

Die nadruk op de eigen verantwoordelijkheid heeft door de eeuwen heen ook het onderzoekende en kritische karakter van het calvinisme bepaald. Verantwoordelijkheid vereist immers dat mensen zelf kritisch nadenken. Calvijn vroeg bijvoorbeeld van zijn volgelingen dat zij de Bijbel konden lezen en gaf zo een enorme stimulans aan de alfabetisering van de samenleving.

Voor Calvijn was het oude niet per se beter dan het nieuwe. Integendeel. Elke nieuwe ontwikkeling vroeg in zijn ogen om een open afweging, rationeel en moreel.

Is het dus toeval dat juist in landen met een calvinistische traditie als Nederland, de Verenigde Staten en Groot-Brittannië de democratie zo sterk is geworteld? Nee, want de basis voor een krachtige democratie ligt in verantwoordelijke, zelfstandige en geëmancipeerde burgers die maatschappelijke verantwoordelijkheid kunnen en willen dragen. Dat kernpunt in het denken van Calvijn is in Nederland door niemand sterker verwoord en in praktijk gebracht dan door Abraham Kuyper, de grote emancipator van de ’kleine luyden’.

Het gedachtengoed van Calvijn houdt zelfs verband met de opkomst van de moderne markteconomie. De socioloog Max Weber legde dat verband al meer dan een eeuw geleden vast in zijn befaamde Weber-these, die stelt dat de protestantse ethiek het kapitalisme bevordert. Hard werken en sober leven was in het calvinisme een bijbelse opdracht die dagelijks in praktijk moest worden gebracht. Geformuleerd in 21ste-eeuwse termen leverde dat ’investeringskapitaal’ op voor een gezonde economie.

Bekend is hoe Calvijn brak met het verbod op het vragen van rente op uitgeleend geld. Hij verzette zich fel tegen woekerpraktijken. Maar met geld verdienen en vooruitkomen in de wereld was in zijn rationele opvatting weinig mis, mits de winsten via herinvestering ook ten goede kwamen aan anderen en latere generaties. Geen excessieve zelfverrijking dus, maar ook geen onverantwoorde schuldopbouw. Het kortetermijnbelang van het individu is in de calvinistische traditie nu eenmaal ondergeschikt aan het langetermijnbelang van de samenleving.

Van dit morele uitgangspunt is het maar een kleine stap naar de huidige financiële en economische crisis. In de kern is dat immers ook een morele crisis, die is veroorzaakt door hebzucht, gelddenken en egoïstisch handelen, gericht op de korte termijn, door mensen en financiële instellingen die in hun streven naar alsmaar méér onverantwoord grote risico’s namen.

Als de kredietcrisis één ding duidelijk maakt, dan is dat de noodzaak om de morele ankerpunten in de economie te versterken. De lange termijn vraagt om een evenwichtiger financieel systeem zonder ’schuldbubble’ voor de volgende generatie. Het gedachtengoed van Calvijn kan daarbij, ook na vijfhonderd jaar, goede diensten bewijzen.

Dit Calvijnjaar is een goede gelegenheid om de blik op het calvinisme te verruimen naar wat het – in de woorden van Abraham Kuyper– ’nieuw schiep’. Calvijn zonder clichés heeft, met alle historische nuances die mogelijk zijn, blijvende betekenis voor onze samenleving.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden