Balkenende, bij gebrek aan beter

Na het vertrek van Wouter Bos (PvdA) en Agnes Kant (SP) zijn alle ogen gericht op CDA-leider Jan Peter Balkenende. Zelf piekert hij niet over opstappen, uit zijn achterban klinken verontruste geluiden.

’Buitengewoon zwaar’, zo kwalificeerde CDA-leider Jan Peter Balkenende het vak van politicus vrijdag na afloop van de ministerraad. „Je bent altijd onderweg, het is een buitengewoon intensief beroep en het gezin schiet daar vaak bij in.” Toch lijkt geen haar op het hoofd van de demissionaire premier te denken aan stoppen. „Ik ga door met het werk dat ik doe en daarbij krijg ik steun van thuis”, vervolgde hij, doelend op partijgenoot Camiel Eurlings en opponent Wouter Bos, die in overleg met vrouwlief hun gezin boven het werk verkozen.

Dat Wouter Bos en – eerder al – Agnes Kant na de teleurstellende verkiezingsuitslag wél de handdoek in de ring gooiden, is niet toevallig. Zowel de PvdA van Bos als de SP van Kant verloren twee weken geleden een fors aantal raadszetels.

Ook voor het CDA liep de lokale strijd uit op een teleurstellende ervaring. De partij hoopte op herstel ten opzichte van de gemeenteraadsverkiezingen in 2006, maar verloor alleen maar méér raadsleden. Al bleven de christen-democraten ook lokaal de grootste, het inleveren van bijna 200 van de 1695 raadszetels viel de grootste regeringsfractie rauw op het dak,

Vooral het verlies in de Randstad, waar de partij al bijna geen rol van betekenis speelt, was slikken. In Den Haag hield het CDA drie van de vijf zetels over, in Westland acht van de twaalf. In Rotterdam, Amsterdam en Utrecht, waar christen-democraten al geen echte machtsfactor vormden, veranderde er niets. Van de 45 beschikbare raadszetels, krijgt het CDA er in Amsterdam twee, in Rotterdam drie en in Utrecht vier.

Maar waar het verlies echt pijn doet, is in de provincie, waar de natuurlijke achterban zit. Daar klinken morrende en kritische geluiden. De lokale CDA’ers nemen hun politieke leiding de regeringscrisis en de verkiezingsuitslag niet bepaald in dank af. De verontwaardiging en zorgen over de gang van zaken zijn groot.

Zo ook in Gelderland, waar het rommelt in de gelederen. ’Den Haag’ realiseert zich onvoldoende dat de landelijke kopstukken niet meer vanzelfsprekend stemmenkanonnen zijn. Albert Schol, secretaris van de Gelderse CDA-bestuurdersvereniging, stelt dat het CDA in de provincies de prijs betaalt voor landelijke perikelen. „Den Haag veroorzaakt een breuk en de regio betaalt het gelag.”

Van verschillende Gelderse raadsleden en wethouders hoort Schol kritiek over de opstelling van de partijleiding, zeker sinds de gemeenteraadsverkiezingen van 3 maart. „Ik maak me zorgen om de positie van het CDA. Onze agrarische achterban loopt weg, voor veel ondernemers is het CDA niet meer de vanzelfsprekende partij en in gebieden waar het CDA traditioneel groot is, zoals de Achterhoek, hebben we flink verloren.”

Als het zo doorgaat, verliest het CDA zijn officieuze titel als plattelandspartij, denkt Schol. De VVD rukt op, niet alleen in de Achterhoek maar ook in de Neder-Betuwe. „Het CDA is meer dan Den Haag alleen”, zegt hij, „maar niet alle kiezers zien dat. De partijtop zou zich dat moeten realiseren. Het feit dat Balkenende volgens de media niet in de Tweede Kamer wil zitten, maar alleen premier wil worden, is iets waarop je regionaal wordt afgerekend.”

„Persoonlijk zag ik Eurlings wel op de lange termijn de CDA-kar trekken”, merkt hij op. „Ik denk dat hij heel veel steun zou hebben, ook bij gereformeerden, wat ik zelf ook ben. Balkenende heeft het CDA een aantal overwinningen gegeven. Wij zijn niet tegen zijn leiderschap. Maar hij zou sommige competenties beter kunnen ontwikkelen, zoals luisteren naar wat er leeft in de gemeenten en provincie.”

De CDA-leider zou samen met de partijleiding met meer gevoel moeten omgaan met de provinciale partijafdelingen, zegt Schol doelend op de timing en het onderwerp van de kabinetscrisis. „Is er voldoende strategisch inzicht bij de partijleiding in Den Haag? De regie mis ik.” Toch wil hij geen machtswisseling, al was het maar omdat hij ’zo snel’ geen alternatief ziet. „Ik geloof niet dat Verhagen een echte stemmentrekker is.”

Theo Rietkerk, oud-Kamerlid en gedeputeerde in Overijssel, sluit zich daarbij aan. „Bos en Verhagen zijn het duo waardoor het mis is gegaan, net zoals in 2003. Zij moeten weg. Eén heeft dat net gedaan, nu de ander nog”, vindt hij, doelend op zijn partijgenoot Maxime Verhagen, nu nog demissionair minister van buitenlandse zaken.

Balkenende hoeft voor hem het veld niet te ruimen. „Wij zullen energiek en nuchter achter hem blijven staan. Mocht hij zelf tot de conclusie komen dat hij moet stoppen, dan hebben we een next best. Nu Camiel Eurlings er niet meer is, zou ik zeggen: Jan Kees de Jager als lijsttrekker en fractievoorzitter in de Kamer, Ank Bijleveld als nummer twee en dan Cees Veerman als premierkandidaat. Maar Balkenende wil door, dus we zullen hem daarbij helpen.”.

Rietkerk vervolgt: „De samenleving is toe aan duidelijkheid en Balkenende kan dat, maar dan moet hij het anders aanpakken dan de laatste twee weken.” Dus: niet zeggen dat je alleen beschikbaar bent als premier en niet als Kamerlid, geen partijen uitsluiten, de PVV niet maar ook de PvdA niet.

„Het CDA staat voor de de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van onderwijs, gemeenschapszin en christelijke waarden en normen. Daar staat de PVV zo ver van af, zij zouden wel heel veel water bij de wijn moeten doen, willen we met hen regeren.”

De provincie waarvoor Rietkerk in het dagelijkse bestuur zit, geldt als het traditionele thuisland van het CDA. Vooral op het Twentse platteland zijn bij landelijke verkiezingen stemmenpercentages boven de 40 procent geen uitzondering voor het CDA. Daarom zijn de druiven extra zuur voor Henny Oude Geerdink, wethouder en lijsttrekker in de gemeente Tubbergen (21.000 inwoners).

In dit grootste CDA-bolwerk van Nederland is de partij de traditionele absolute meerderheid (58 procent) op 3 maart kwijtgeraakt. De partij heeft nu evenveel zetels als de duolijst Gemeentebelangen-VVD. „Een verlies van twee van de twaalf zetels had ik wel verwacht, maar vier niet.”

De landelijke perikelen veroorzaken volgens Oude Geerink de min van twee extra zetels. Van Twentse Kamerleden uit de CDA-fractie ontving hij troostrijke telefoontjes; van Balkenende een brief. „Ze hadden de tent beter niet in de fik kunnen steken”, zegt hij, al blijft hij achter het leiderschap van Balkenende staan. „Hij is de juiste man om in deze tijd de partij te leiden.”

Toch bespeurt Oude Geerdink twee stromingen: één voor Balkenende en één voor een nieuw gezicht. Tot die eerste stroming hoort fractievoorzitter Pier Antuma in Provinciale Staten van Overijssel: „Het partijleiderschap is onomstreden. Het stadium van die discussie zijn we voorbij. Wij blikken weer vooruit.”

In het Noorden valt de schade mee, zeker als je bedenkt dat Groningen en Drenthe van oudsher provincies zijn waar de PvdA de scepter zwaait. Voor de CDA afdeling in Harlingen betekent dit dat ze het de komende vier jaar niet met vier, maar met twee raadsleden moet doen. „We hadden op drie zetels gehoopt”, klinkt een niettemin teleurgestelde afdelingsvoorzitter Harry Boon. Wat daarbij zeker heeft meegespeeld zijn de landelijke perikelen waarmee het CDA kampte. „Een deel van onze aanhang zal wel hebben gedacht: wat doet die Balkenende allemaal met die Bos?”, denkt Boon.

Zelf vindt hij dat de CDA-leider het ’netjes’ heeft aangepakt. „Minder netjes was dat het zo opspeelde vlak voor de gemeenteverkiezingen. We kregen nieuwsbrieven met daarin informatie hoe we ons tijdens de campagne moesten opstellen ten opzichte van de kwestie. Maar dat heeft natuurlijk niet zoveel effect gehad”, merkt hij op.

Een reden om de partijvoorman dan maar te offeren? „Ik denk het eerlijk gezegd niet. Het CDA heeft nog steeds een goede leider. Wel denk ik dat de keus voor Cohen voor de PvdA nog helemaal niet zo slecht is. Hij is een aardig stemmenkanon. Dat wordt voor het CDA nog heel lastig.”

In het zuiden van het land krijgt de Haagse politiek eveneens de schuld van de tegenvallende resultaten. „De christen-democraten waren altijd de grootste in Tilburg, tot de PvdA hen in 2006 inhaalde”, vertelt fractievoorzitter Maarten van den Tillaart. „Na het te duur uitgevallen Midi-theater, waarover PvdA-burgemeester Vreeman viel, hoopten wij op winst. Zeker na onze oppositie. Maar de fractievoorzitter kijkt ’met een kater’ terug. „We werden aangesproken op landelijk beleid. ’Wat een zootje in Den Haag’ of ’die Balkenende van jullie’.” Het was maar het beste om er niet over in discussie te gaan, merkte hij, zo groot was de aversie onder de Tilburgers.

De positie van Balkenende was ook in zijn afdeling onderwerp van gesprek, maar uiteindelijk vindt Van den Tillaart het goed dat hij de partij weer leidt, al is het ’bij gebrek aan beter’. Het CDA had nooit op tijd een vervanger kunnen vinden, denkt hij. „Bovendien: je kunt ook zeggen dat iedereen afhaakt, behalve Balkenende”, zegt hij lachend. Serieus: „Balkenende is wat stijfkoppig, maar hij heeft onmiskenbaar kwaliteiten. Hij stond de afgelopen jaren voor onmogelijke opdrachten: eerst met de LPF, nu een verstandshuwelijk met de PvdA. Dan heeft hij er nog bewonderenswaardig veel van gebakken.”

Over de komende Tweede Kamerverkiezingen zegt hij: „Veel meer dan hopen kan ik niet. Misschien komt er een ’wonderbaarlijke opstanding’ als dit demissionaire kabinet erin slaagt nog wat goed te doen. Misschien volgt er waardering voor het feit dat CDA en ChristenUnie het land bestuurbaar houden.”

Andries Houtakker, lijsttrekker in Sittard Geleen, lijkt daar minder vertrouwen in te hebben. „Het was niet onverstandig geweest om een nieuwe kopman te zoeken. Dat was mijn eerste gedachte”, zegt hij. „De jeu gaat eraf, zowel voor Balkenende zelf als voor de kiezer.”

De jongerenafdeling van het CDA in Maastricht roept expliciet om een nieuwe lijsttrekker. CDJA-voorzitter Egmond Evers vindt het ’ongeloofwaardig, onverstandig en niet uit te leggen aan de kiezer’ dat Balkenende meteen weer is aangewezen. „Na acht jaar zijn kiezers hem moe, en wordt het tijd voor iemand anders. Ik heb zelf campagne gevoerd onder studenten. Mensen stemmen CDA voor rust en stabiliteit. Het beeld van vier kabinetten Balkenende is daar strijdig mee.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden