Balkenende aan de ketting

De koningin besluit de bevoegdheden van het demissionaire kabinet-Balkenende te beperken. Een gevoelige tik op de neus van de premier.

CDA-aanvoerder Balkenende heeft na de breuk in zijn vierde kabinet vooral deze boodschap uitgestraald: dat volgende kabinet-Balkenende, dat komt er toch. Maar dat is nog niet zo zeker, nu de koningin hem volledig aan de ketting van het parlement heeft gelegd. Dat betekent dat de christen-democraat geen enkele ruimte krijgt inhoudelijk beleid te voeren en daarmee een voorschot op een volgende regeerperiode te nemen.

Volgens de vertrouwde formule heeft de koningin het demissionaire vierde kabinet-Balkenende gisteren verzocht nieuwe verkiezingen voor te bereiden en al datgene te doen wat in het belang is van het koninkrijk. Maar blijkens de kleine lettertjes mag het kabinet dat niet zelf uitmaken. Voor alles wat het nodig en zelfs urgent vindt, moet het zich verstaan met de beide Kamers.

Er komt dus geen missionair overgangskabinet-Balkenende V, wat de CDA-leider zelf aan de koningin had geadviseerd. Het verschil is minimaal, want ook zo’n kabinet krijgt niet meer ruimte dan het parlement toestaat. Maar in die nuance zit een politieke wereld van verschil. Balkenende gaf gistermiddag op een korte persconferentie aan dat de koningin haar verzoek had gebaseerd op de overgrote meerderheid van de adviezen vanuit de Kamerfracties.

Het is wat overdreven dat als een nieuwe motie van wantrouwen tegen hem uit te leggen, maar een gevoelige tik op zijn neus is het wel. Het betekent dat de meeste fracties op geen enkele wijze op de komende regeerperiode willen vooruitlopen, laat staan zich, hoe subtiel ook, al willen verplichten aan het CDA en zijn aanvoerder. Dat geldt dus ook voor de VVD en de PVV. Dat heeft niet alleen met twijfel over Balkenende te maken.

Na elke breuk tussen CDA en PvdA volgde een centrum-rechts kabinet. Maar dat is nu om meer redenen niet zo zeker. In de eerste plaats is het politieke krachtenveld nu zo aan het versplinteren dat zich geen enkele werkbare combinatie aandient. Alles lijkt mogelijk en alles lijkt ook gecompliceerd. Dat is voor de meeste partijen reden eerst maar eens af te wachten hoe de kiezers zullen spreken.

In de tweede plaats is er de factor PVV. Geen enkele partij staat te popelen om met deze populisten samen te werken. Wilders profileert zich de laatste dagen als een politicus met wie straks valt te praten, maar zijn virulente anti-islamkaart maakt anderen huiverig. Balkenende en andere CDA-kopstukken roepen nu om de haverklap: „Het is belangrijk dat mensen vijf dagen aan het werk zijn, niet of ze één dag in de moskee zitten.”

De politieke situatie komt erop neer dat nu er geen Balkenende V komt, ook Balkenende VI minder zeker is. Dat is een gans andere situatie dan in 2006, toen het missionaire overgangskabinetje Balkenende III de loper uitrolde voor een centrum-rechts vervolg. Het nam voor de lieve vrede zelfs het dissidente gedrag van minister Rita Verdonk voor lief.

Er is nog een derde reden waarom veel partijen nu hun kruit droog willen houden. De verkiezingsuitslag kan straks nopen tot een zeer onorthodoxe coalitie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden