Balans tussen hoog- en laagopgeleiden

Edward Warmerdam in de bibliotheek. "Allah is een varken", hoorde hij kroegmaten voor de grap naar moslims roepen. ";Dat zouden hoogopgeleiden nooit doen. Misschien lachen ze wel, maar die grap zullen ze nooit maken."Beeld Bram Petraeus

Er lopen geen scherpe scheidslijnen tussen hoog- en laagopgeleide Nederlanders, blijkt uit een gezamenlijk onderzoek van het SCP en de WRR dat vandaag verschijnt. Polarisatie zou kunnen ontstaan rondom kwesties als Europa of immigratie. En er is nóg een duidelijk smaakverschil: wat is humor?

Nederlanders leven niet in gescheiden werelden, hooguit in verschillende sociale netwerken: die van hoog- en laagopgeleiden. Tegengestelde sociaal- culturele blokken, zoals je bijvoorbeeld in de VS aantreft, bestaan in Nederland niet.

Hoogopgeleiden ervaren wel een bepaald ongemak in hun omgang met laagopgeleiden: ze vinden hen vaak warme mensen, maar hebben weinig waardering voor hun ideeën over de multiculturele samenleving of Europa. Ook hun humor en favoriete muziek en tv-programma's vinden ze vaak 'volks' of 'plat'. Hoogopgeleiden proberen het contact met laagopgeleiden vaak te vermijden omdat ze zich opgelaten voelen: ze vinden sociale gelijkheid belangrijk, maar kunnen die niet in de praktijk brengen. Laagopgeleiden zijn zich minder bewust van de verschillen en vermijden hoogopgeleiden niet, maar vinden hen wel vaak 'kil'.

Deze conclusie trekken de Wetenschappelijke Raad (WRR) voor het regeringsbeleid en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) vandaag in een gemeenschappelijke studie naar de sociaal-culturele verschillen tussen autochtone Nederlanders. De onderzoekers waarschuwen dat het ongemak tussen hoog- en laagopgeleide Nederlanders op den duur zou kunnen leiden tot verwijdering en polarisatie. Het is belangrijk, aldus de onderzoekers, dat politici en media de groepen niet verder uit elkaar drijven. Verdere polarisatie zou er toe kunnen leiden dat er, net als in de VS, een onbestuurbare samenleving ontstaat met twee strijdende partijen.

Venijnige tegenstelling
Maar zo ver is het in Nederland nog niet. De meerderheid van de bevolking neemt gematigde standpunten in over sociaal-culturele thema's. De strijd tussen bevolkingsgroepen gaat vandaag de dag niet meer over abortus, euthanasie of homohuwelijk, maar vooral over globaliseringskwesties als open grenzen, immigratie en Europese eenwording.

Dit is wel een venijnige tegenstelling, vinden de onderzoekers Mark Bovens, Paul Dekker en Will Thiemeijer. 'Want deze gaat verder dan een tegenstelling van belangen, maar uit zich ook in uiteenlopende overtuigingen over de nationale identiteit en verbondenheid met het politieke systeem'. 22 procent van de Nederlanders bevindt zich in het kamp vóór open grenzen. Dit zijn vooral hoogopgeleiden. 17 procent is juist vrij nationalistisch; dit zijn veelal laagopgeleiden. De hoogopgeleiden hebben vaak veel vertrouwen in de politiek en de maatschappij. De laagopgeleiden zijn veel wantrouwender. De meerderheid van de Nederlanders zit er echter tussenin, en denkt er keer op keer het zijne van.

Wat nieuw is aan deze tegenstellingen, schrijven de onderzoekers, is dat het aantal hoogopgeleiden sinds jaren zestig gestegen is van 1 procent naar 30 procent. Religie, zuilen of geboorte zijn niet meer van doorslaggevend belang voor de oriëntaties van mensen, maar dat zijn onderwijs en massamedia. 'Opleidingsniveaus worden zo de harde kern van de sociaal-culturele verschillen.' Maar vooralsnog is opleidingsniveau niet zo'n sterk oriëntatiepunt, dat Nederlanders die ervaren als een scheidslijn.

Martin Treffers: "Zo'n groot verschil was er ook niet. We konden om dezelfde mensen lachen."Beeld Bram Petraeus

De grappen zijn anders, maar er wordt ook samen gelachen

Bij de leenband in de Haarlemse bibliotheek Schalkwijk verheft een opvallende klant zijn stem. Hij wil weg, laat hond Biko zijn baas met luid geblaf weten.

Maar de 58-jarige Edward Warmerdam heeft na het speuren naar nieuwe sciencefictionboeken nog wel even tijd voor een gesprek. "Waar ik voor het laatst om gelachen heb?" Hij moet er even over nadenken en wrijft over zijn stoppelbaardje. En dan: "Gisteren aan het eind van de dag toen ik met collega's biertjes ging drinken. Waar het precies over ging, weet ik niet meer. Maar het ging vast over vrouwen of seks. Ik zit in de bouw, dan heb je dat."

In de kroeg zakt het niveau soms beneden peil, zegt Warmerdam enigszins verontschuldigend. De humor is platvloers, hard, soms zelfs racistisch. "Allah is een varken", hoorde hij kroegmaten voor de grap naar moslims roepen. "Dat zouden hoogopgeleiden nooit doen. Misschien lachen ze wel, maar die grap zullen ze nooit maken."

Maar Warmerdam, die is afgestudeerd van de MTS, de middelbare technische school, past niet in het plaatje dat hij schetst van lageropgeleiden. Gerard Joling en Gordon zijn "twee omhooggevallen homo's", de door onderzoekers als elitair betitelde Van Kooten en De Bie vindt hij geniaal en van die "gore Telegraaf" moet hij niets hebben. "Dat is stemmingmakerij, geschreeuw. Een krant zonder gedegen onderzoek." Biko begint weer te blaffen. Harder dan eerst. "Ik zet je op Marktplaats", snauwt Warmerdam naar zijn hond voor hij de bieb verlaat.

Een paar kilometer verderop in Bloemendaal zit fotograaf Martin Treffers (63) diep geconcentreerd aan de leestafel. Zijn transparante bril hangt op het puntje van zijn neus. "Dames, kan het even iets stiller", wijst hij twee babbelaars terecht.

Hij buigt zich weer over zijn blad. "Ik lees Elsevier", zegt hij later ietwat verontschuldigend. "Dat is zeker niet helemaal waar jullie naar op zoek zijn."

Humor, zegt de hbo'er, moet onvoorspelbaar zijn. Naar zijn smaak tenminste. Van de platvloersheid of opdringerigheid van types als Paul de Leeuw krijgt hij jeuk. Veel liever bekijkt hij YouTube-flimpjes van oude afleveringen van Jiskefet. Maar om Geer en Goor kan hij ook wel lachen. Ja, het is plat en ordinair. Maar die twee hebben wel lol met elkaar, vindt hij.

Laagopgeleiden mogen dan andere interesses hebben, Treffers gaat het contact niet uit de weg. Hij heeft ze zelfs wel als vrienden. Of nou ja, vrienden. Hij gaat weleens met ze op pad. Zo nam hij tijdens een vakantie in Turkije een vrachtwagenchauffeur mee op sleeptouw. "Die was vooral van het bier hijsen en op het strand liggen bakken. Ik kwam hem een keer tegen tijdens het eten in het hotel. Toen ik hem vertelde wat ik allemaal gezien en gedaan had, wilde hij wel een keer met me mee. Zo'n groot verschil was er ook niet. We konden om dezelfde mensen lachen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden