Write Now!

Balanceren tussen oprechte kwetsbaarheid en valse schaamte

Beeld thinkstock

Vorig jaar begon ik alles wat ik deed gênant te vinden. Zelfs in mijn eigen huis lukte het me niet meer om vrij te bewegen, omdat ik zeker wist dat er iemand toekeek en me belachelijk vond.

Ik schaamde me voor mijn vertrokken mond als ik buikspieroefeningen deed, dat ik mijn ironisch lelijke soepkom liet vallen tijdens de afwas, ik schaamde me voor de volgorde waarin ik me waste onder de douche (oksels, borst, buik, voeten, billen). Ik schaamde me als ik mediteerde, of de was ophing, of mijn haar borstelde. Het voelde alsof ik niets op de juiste manier deed (alsof er een juiste manier was om die dingen te doen) en de hele wereld me daarom zou uitlachen. Ik durfde niets meer mooi te vinden.

Door op mijn rekeningafschrift te bekijken hoe vaak ik naar de snackbar tegenover mijn huis was geweest, wist ik hoe het met me ging. Twee euro vijftig voor een patatje oorlog, vijf euro voor een studentenkapsalon met frisdrank, met zoveel kaas dat ik niet wist of ik vlees, patat of een van kleur verschoten komkommerschijfje in mijn mond had. Ik hield van het zout, het vet, het druipen van elke hap, omdat ik me tijdens het eten heel even niet schaamde. Misschien ging ik graag naar de snackbar omdat ze daar oprecht blij leken me te zien, ik daar 'hun overbuurmeisje' was. Thuis, met het witte doorschijnende tasje vol plastic bakjes en saus in de prullenbak, begon de gêne weer in me rond te zoemen.

Om over de schaamte heen te komen, wrong ik me in allerlei rare bochten. Ik hield een schaamtedagboek bij (16-11-2015: 'ik schaam me, want ik kan geen beroemde dj's opnoemen'), en bedacht lijstjes met activiteiten die ik niet durfde, om die vervolgens uit te voeren, wat nooit lukte, omdat ik te bang was om ze te proberen.

Roos Vlogman won dit jaar Write Now!, de schrijfwedstrijd voor jongeren. Voor Trouw doet ze in een reeks columns verslag van haar onderzoek naar zelfhulpliteratuur. Een genre waar vaak besmuikt over gedaan wordt. Maar kunnen al die boeken die aandringen op echtheid en stappenplannen toch iets voor de lezer betekenen? Dit is aflevering 1.

Zelfhulpliteratuur
Als laatst waagde ik me in de sectie zelfhulpliteratuur van de plaatselijke boekhandel.

Het eerste boek dat ik las was 'Healing the shame that binds you' van John Bradshaw. Zo nu en dan werd ik misselijk van zijn zalvende Amerikaans, maar vaker was ik onder de indruk omdat hij precies verwoordde wat ik voelde. Als je basis schaamte is, zoals het bij mij langzaam geworden was, zorgt dat ervoor dat elk gevoel of elke behoefte ontkend wordt, omdat je je er te erg voor schaamt die gevoelens of behoeftes überhaupt te hebben. Daarom deed ik alsof ik nergens meer zin in had.

Met elk hoofdstuk leerde ik meer over waar ik last van had: toxic shame, noemde Bradshaw het. En zo kreeg dat ongrijpbare gevoel - de schaamte die zich warm en glibberig in me had genesteld - een idioom, een betekenis, en kon ik het langzaam begrijpen. Bradshaw had het over de narcist en over mij (ja goed, óók over al die andere miljoenen mensen die last hadden van hun onzekerheid, maar vooral over mij): de een voelt zich meer dan een mens, de ander voelt zich minder dan een mens. Maar de hopeloze (was ik hopeloos?) is net zo overdreven als de opschepper; je bent of de aantrekkelijkste of de meest walgelijke persoon die er bestaat. Je hebt geen hulp nodig, of je kan door anderen niet geholpen worden.

Beeld Health Communications, Inc

Ted-talk
Ik wilde wel door anderen geholpen worden. Ik wilde niet alleen lezen, ik wilde mensen ontmoeten die zich ook zo voelden. In Amsterdam ging ik naar een sessie van The School of Life, met als thema 'De kracht van kwetsbaarheid', naar het bekende zelfhulpboek van Brené Brown. Er waren twee mannen (de een deed bijbelstudies in zijn vrije tijd, de ander werd door zijn werkgever verplicht dit seminar te volgen) en zeventien blonde vrouwen van midden dertig. Na een trage Powerpoint-presentatie gingen we in tweetallen in gesprek over een kwetsbaar maar krachtig moment in ons leven. Mijn gesprekspartner was een vrouw die zichzelf te sterk vond en bang was dat dat mannen af zou schrikken, en ze was zo toe aan de liefde. Ik verzon een anekdote en ging in de tweede pauze naar huis.

Wat me toch overhaalde om het boek van Brené Brown te kopen was haar meer dan vijfentwintig miljoen keer bekeken Ted-talk over haar onderzoek naar kwetsbaarheid en kracht. Het was haar ongeloof dat me raakte, omdat ik het herkende: hoe kan je nou gelukkiger (en sterker) worden als je toegeeft dat je bang bent?

Haar uitleg kwam op pagina 86 van De kracht van kwetsbaarheid: 'Schaamte gedijt bij geheimhouding.' Dus ging ik tegen iedereen die het wilde horen (en iedereen die het niet wilde horen) vertellen hoe erg ik me schaamde. Soms bood ik van tevoren mijn excuses al aan, of deed heel lang over een gemakkelijke taak; ik hoopte dat mijn onzekerheid een gevoel van sympathie bij de ander op zou wekken. Het voelde alsof ik anderen deelgenoot maakte van mijn ongemak, en zo zou het vanzelf minder worden. Toch?

Beeld Bruna Uitgevers, A.W.

Stappenplan
Maar dit onderwerp was te groot om zonder verdere uitleg, zonder context, bij vreemden neer te leggen. Brown had het hier al over gehad in het begin van haar boek, alleen had ik niet door dat het ook op mij van toepassing was: 'Er is juist sprake van een gebrek aan kwetsbaarheid wanneer mensen in plaats van echt kwetsbaar te zijn, kwetsbaarheid gaan gebruiken om aan hun behoeften te voldoen, aandacht te trekken of een schokeffect teweeg te brengen; iets wat in de huidige cultuur maar al te vaak gebeurt.' Ik had me niet kwetsbaar opgesteld, ik wilde gewoon dat mensen me aardig zouden vinden.

En zo struikelde ik verder, balancerend tussen oprechte kwetsbaarheid en opgeblazen valse schaamte.

'Maar het helpt toch niet echt, Roos, die zelfhulpliteratuur?', vroegen de weinige vrienden die ik in vertrouwen had durven nemen. 'Natuurlijk helpt het niet echt,' zei ik, bang om toe te geven dat ik de avond ervoor snikkend van herkenning had zitten lezen en het stappenplan over hoe ik me kwetsbaar op moest stellen naar anderen uit mijn hoofd had geleerd. Maar de waarheid is: het hielp wel degelijk. Healing the shame that binds you gaf me een theorie en het gevoel dat ik niet alleen was en De kracht van kwetsbaarheid leerde me over de omstandigheden waarin schaamte gedijt en gaf me een oplossing. 'Waarom wil ik dit met anderen delen?' was een van de vragen die volgens Brown vooraf kunnen gaan aan werkelijke kwetsbaarheid.

Waarom wil ik dit met anderen delen? Omdat zelfhulp niet zo serieus hoeft te zijn als het lijkt. Omdat het oké is om zelfhulpliteratuur met een Amerikaans accent aan jezelf voor te lezen, of er ready-made gedichten van te maken, of ze lachend met vrienden na een fles wijn te bekritiseren, en er stiekem toch iets aan te hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden