Bagdad leest geen goed boek meer

Bagdad was altijd een stad van lezers. Maar op de beroemde boekenmarkt is het aanbod nu schraal. Een symptoom van de weg die het land is ingeslagen.

Faris kan zijn ogen niet geloven terwijl hij door Mutanabbistraat loopt. De historische boekenmarkt in het centrum van Bagdad is zijn status volledig kwijt. De gevels zijn gehavend en de straat is een overhoop gehaald zandpad waar vuilnis slingert.

De voorheen zo populaire boekenmarkt was in het voorjaar van 2007 het doelwit van een zware bomaanslag. Zo’n dertig mensen kwamen om en tientallen raakten gewond.

Maar de haveloze aanblik van de straat is niet de enige reden waarom Faris geschokt is. „Er zijn bijna alleen maar religieuze boeken, en veel uit Iran”, fluistert hij terwijl hij langs de enkele handelaren loopt die hun boekwinkel weer hebben durven openen.

In de wijk zijn nog altijd gewapende groepen actief en langer dan drie kwartier wil Faris niet blijven. Pas in de auto licht hij zijn observatie toe. „Er zijn geen goede boeken meer, omdat veel van de mensen die daarin zijn geïnteresseerd het land uit zijn gevlucht. Maar de handelaren zijn ook bang om allerlei wereldse boeken te verkopen”, zegt hij.

Nog nooit is het aanbod op de vermaarde boekenmarkt zo schaars geweest. Zelfs tijdens het bewind van Saddam waren er handelaren die verboden werken verkochten. Net na de val van het regime lag er een scala aan boeken uitgestald. Daarmee was de boekenmarkt voor de inwoners van Bagdad het symbool voor de hoop op een vrij en democratisch Irak.

Evenals veel andere hoog opgeleide Irakezen maakt Faris, die psycholoog is, zich zorgen over het sindsdien steeds conservatiever wordende religieuze klimaat. Hij is sjiiet, maar hij moppert er op los over de massale bedevaart naar de heilige stad Kerbala van sjiieten die onlangs plaatsvond. „Die mensen worden gebruikt door politieke leiders die hun positie met religie mengen”, zegt hij boos.

In het machtsvacuüm dat in 2003 na de val van het bewind van Saddam ontstond, zagen religieuze groepen kans de leemte op te vullen. Tot vandaag de dag nemen zij posities in allerlei instituten en in de politiek in. Faris vindt het wrang dat door die ontwikkeling juist veel van de professionals die nodig zijn om van Irak een moderne democratische staat te maken, bij honderdduizenden gevlucht zijn.

Ook Karim, een praatgrage gepensioneerde ex-zeeman die een winkeltje drijft om zijn dagen te vullen, maakt zich zorgen. „De huidige leiders willen ons terug brengen naar de tijd van de Profeet”, meent hij.

Volgens hem heeft Irak geen regering, maar alleen maar groepen die hun eigen belangen op het oog hebben en waarvan velen een zeer conservatief religieus bewind opleggen aan hun omgeving. Toch wil hij niet weg uit zijn land. „Ik ben te oud, ik neem het leven zoals het komen gaat.”

Professor Haitham heeft na lang aarzelen wel besloten te vertrekken. Met zijn vrouw en drie jonge kinderen zit hij omringd door volgepakte koffers op de luchthaven. Hij wil bij de Amerikaanse ambassade in Amman (Jordanië) asiel in de Verenigde Staten aanvragen.

„Ik ben niet gevlucht vanwege het geweld of omdat ik als soenniet vervolgd wordt, maar omdat ik in het huidige klimaat mijn werk niet meer doen”, zegt de academicus. Voor kritische onafhankelijke wetenschappers is volgens hem geen plaats op de universiteit. „Het is te gevaarlijk mijn studenten kritisch te leren denken”, zegt hij.

Veel van zijn collega’s zijn al vertrokken. Hun plaatsen zijn opgevuld door leerkrachten die aan religieuze groepen gebonden zijn. „Vroeger kon ik mijn werk doen zolang ik geen kritiek had op het bewind. Ik wist ongeveer waar de grens lag. Nu kan de bedreiging van vele kanten komen.”

Dan herhaalt hij wat tegenwoordig heel veel inwoners van Bagdad zeggen: „Vroeger was er één Saddam, nu zijn er vele.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden