'Bachs emoties zijn van alle tijden'

Het Bachjaar. Concerten, cd's, biografieën, balletten, toneelstukken, tentoonstellingen en curiosa - 250 jaar na zijn dood wordt de componist der componisten alom geëerd en geprezen. Aflevering 16 van een wekelijkse rubriek over alles wat met Bach te maken heeft: Bach-pianist Ivo Janssen.

,,Er zijn veel pianisten die wel eens iets van Bach spelen, maar er zijn er maar heel weinig die veel van zijn muziek uitvoeren. Glenn Gould en Svjatoslav Richter deden dat en tegenwoordig András Schiff.''

Veel meer namen van echte Bach-specialisten op de piano weet Ivo Janssen niet te noemen. Zelf behoort hij onmiskenbaar wél tot die categorie. Sinds 1998 speelde hij vijf cd's vol met composities van Johann Sebastian Bach en in 2007 hoopt hij klaar te zijn met het opnemen van diens volledige klavierwerk op 21 cd's. Ook in zijn concertpraktijk speelt hij veelvuldig Bach. Gisteren besloot hij zijn jaarlijkse Bach-tournee van twaalf recitals.

Hoewel Ivo Janssen in zijn studiejaren al de nodige affiniteit met Bach had, is zijn huidige passie voor deze componist pas in 1994 en min of meer bij toeval ontstaan. ,,Een bestuurslid van het Bach-koor Holland uit Leiden had mij toen uitgenodigd een privé-concert te geven, ter gelegenheid van zijn veertigste verjaardag. Het was zijn uitdrukkelijke verzoek dat ik de hele avond Bach zou spelen. Zoiets had ik nog nooit gedaan, maar het trok me wel en achteraf beviel het me zeer.''

,,De organisator was er zo mee ingenomen, dat hij een club in het leven riep die mij moest helpen alle werken van Bach uit te voeren en op cd op te nemen. Dit Nederlands Bach Collegium is een soort afsplitsing van het Bach-koor. Na vergeefs lobbyen bij diverse platenlabels besloot ik in 1998 mijn eigen label Void te beginnen. Daarop bracht ik als eerste de Goldberg-variaties uit en vervolgens de Toccata's, Franse Suites, het Wolhtemperierte Klavier I en de Inventionen.''

In de afgelopen jaren, waarin het musiceren op authentieke instrumenten steeds meer aanhang kreeg, durfden pianisten nauwelijks meer Bach op piano te spelen, althans in de concertzaal. Bach kende immers de moderne vleugel niet en schreef voor klavecimbel, klavichord en orgel. Inmiddels komt daar weer een kentering in. Ook Ivo Janssen ziet geen enkel bezwaar om Bach op de piano te spelen. ,,Niet het instrument maar de manier van spelen is bepalend, zeker bij Bach. Ik houd best wel van het geluid van het klavecimbel en ik speel er zo nu en dan wel op, om aldus Bachs muziek beter te leren begrijpen. Toch kan ik er niet langer dan een kwartier naar luisteren, want dan gaat het me irriteren, dus geef mij de piano maar.''

In de benadering van barokmuziek op de piano zijn er twee uitersten: de muziek aanpassen aan de mogelijkheden van de piano, òf de piano zoveel mogelijk laten klinken als een klavecimbel. Ivo Janssen zegt daarin een compromis gevonden te hebben: ,,Met dynamiek spelen is zo'n belangrijk expressiemiddel, dat ik dat op de piano niet wil uitschakelen alleen omdat Bach op zijn klavecimbel die mogelijkheid niet had. Ook gebruik ik veelvuldig het pedaal. Maar verder neig ik er toch sterk toe de piano als een klavecimbel te behandelen en helder te laten klinken. Een klavecimbel heeft bijvoorbeeld niet zo'n zware bas. Daar houd ik rekening mee, door niet teveel uit te pakken met de linkerhand. Daarom gebruik ik voor de cd-opnamen ook liever geen concertvleugels, maar minder grote instrumenten.''

Op de piano kiest Janssen voor een authentieke interpretatie, ook wat de versieringen betreft, die hij volledig volgens de regels uitvoert. En bij herhalingen in bijvoorbeeld een sarabande laat hij de kans niet liggen eigen variaties te maken, zoals een barokmusicus betaamt. Op de vraag of hij de kennis om dit stilistisch verantwoord te doen uit oude leerboeken haalt, antwoordt hij: ,,Nee, dat vind ik absoluut niet nodig. Vergelijk eens de opnamen van Gustav Leonhardt en Ton Koopman, in acht nemend dat beide gebaseerd zijn op onderzoek van exact dezelfde bronnen. Het is frappant dat de overeenkomsten veel minder opvallend zijn dan de verschillen. Conclusie: uiteindelijk doe je toch wat je voelt. Het is prachtig als je achteraf in oude tractaten bevestigd ziet wat je intuïtief deed, maar noodzakelijk is dat niet.''

,,Neem nou Svjatoslav Richter, die ik zeer bewonder. Hij is een voorbeeld van een musicus bij wie stilistische problemen verdwijnen door de inhoud van zijn spel. Ik heb ook niet zozeer de behoefte me in de tijd van Bach te verdiepen. Ik denk dat je je het beste in zijn wereld kunt verplaatsen door de noten te bestuderen die hij heeft opgeschreven. De emoties en beleving waar die noten het resultaat van zijn, zijn volkomen vergelijkbaar met de onze. Ze zijn van alle tijden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden