Bach zou het anno 2006 net zo gedaan hebben

Ex-popzanger Jan Rot vertaalde de Matthüuspassion naar deze tijd. Zijn tekst is 'dichterbij', maar niet altijd even juist.

De Mattheuspassie van Jan Rot heeft al voor- en tegenstanders, nog voordat er een noot gezongen is. Zo zou de heer Von Schmidt (Trouw, 14 maart) de kerk uitgelopen zijn, en niet eens stilletjes! Om deze discussie de wind uit de zeilen te nemen, leek het mij een mooi gedachte-experiment om het de heer J.S. Bach zelf te vragen. Zijn antwoord zou ongeveer aldus kunnen luiden. ,,Ik heb de Matthüuspassion in het Duits geschreven, omdat Luther de Bijbel in het Duits had vertaald. Hij wilde dat het volk zelf de Bijbel kon lezen, in plaats van in het Latijn, wat de meeste mensen niet machtig waren. Als kind van mijn tijd heb ik in de Matthüuspassion het lijdensverhaal geschreven vanuit het perspectief, zoals dat toen bij ons bestond. De heer Rot heeft, als kind van zijn tijd, niet alleen de taal van zijn tijd, maar het perspectief van zijn generatie erin verwerkt. De heer Rot heeft een ander religieus leven en een ander godsbeeld dan ik, alleen al omdat er in uw tijd getwijfeld mag worden aan dingen, die in mijn tijd absolute waarheden waren. Als ik zelf in uw tijd geleefd had, had ik het misschien heel anders gedaan. Ik heb de Matthüuspassion overigens als godsdienstig muziekstuk geschreven. Het was daarom niet mijn bedoeling dat het enkele eeuwen later met hoge toegangsprijzen zou worden opgevoerd in concertzalen in landen, waar men het Duits amper machtig is.''

Tot zo ver de reactie van de heer J.S. Bach.

Bilthoven Jaap VisserMeteen naar de winkel

Op het spoor gezet door uw artikel (Trouw, 11 maart) : 'In het Nederlands klinkt de Mattheus heftiger', begaf ik mij naar de winkel. Geheel buiten verwachting was de cd voorradig. Thuisgekomen heb ik onafgebroken geluisterd, hetgeen ik nooit kan en doe met de traditionele versie. Ik ben erdoor geraakt. Dat kan niet anders dan voor een groot deel komen door de Nederlandse tekst. Het klinkt niet alleen heftiger, maar veel dichterbij.

'Alleen een kunstwerk in de moedertaal is optimaal toegankelijk voor het gewone volk', schreef muziekkenner Matthijs Vermeulen al in 1950. Zo ervaar ik dat ook. Ik ben blij dat op vele plekken de Duitse tekst is losgelaten. Daarmee is de betekenis van woorden veranderd en staan ze in een ander daglicht. Dat er geen achtste noot gesmokkeld is en geen klemtoon verkeerd staat, vind ik bewonderenswaardig. Als luisteraar ben ik een andere dan die uit 1727. Met het slotkoor ga ik op weg naar Pasen omdat de hemel in iedereen ligt:

Schuif rond de steen, buig nu in tranen.

De hemel licht, en wij alleen,

eenzaam samen, samen één.

Eenmaal kraaien alle hanen.

Eens zijn hart en tempel rein.

Wees geen wezenloze lemming

op de rots van Gods bestemming voor we medelevend zijn.

Maak je klein, kleiner, kleinst en ondermijn.....

Wij zijn de weg, wij zijn de waarheid!

De hemel licht in iedereen,

de hemel ligt in iedereen.

Eenzaam samen, samen één.

Rotterdam Rini de Vos

Even slikken

De hertaling van de Matthüuspassie in het Nederlands door Jan Rot is een mooi project. Juist het idee om het verhaal, en niet de vermeende boodschap, over te brengen, maar dan in een tijdeigen, verstaanbaar idioom, zonder de voor velen benauwende banden van geloof en kerkmuren, is een prachtig uitgangspunt. Toch moet ik even slikken bij het zien (en horen) van de hertaling van 'Erbarme dich'. Dit zijn de belangrijkste woorden, de eerste en meest herhaalde, van deze aria. Misschien wel van de hele Matthüuspassie. Nieuwe woorden luisteren dus nauw. Bach heeft hier de hele aria in één woord samengevat: Erbarme. Vooral het melisma (de reeks tonen op één lettergreep) op 'bar' staat centraal. Dáár zit de emotie; Rot vindt dat 'vaag en zoet'. Zijn tekst op deze zin luidt: Maria huilt.

Dit is beslist geen goede keuze. Het melisma valt nu op 'ri' van Maria. In plaats van de roep om de handeling, het 'motto' van de aria, staat nu een persoonsnaam. Die roept geen enkele emotie op. Pas bij het woord 'huilt' is daar sprake van. Maar dan heeft Bach zijn vele noten al verschoten: slechts één noot rest tot slot voor de handeling, het gevoel. De spanning, die volgens Rot oplost bij het woord 'Erbarme' verlegt hij nu in de hertaling. Zo wordt de ontlading, als daar al sprake van is, naar het einde verplaatst; maar klank en betekenis voelen daar dik aan. Van de oorspronkelijke emotie blijft dan naar mijn idee niet veel over. Als Rot Maria huilend had willen introduceren, had dat met het

'huil' op de tweede lettergreep moeten zijn. Zelf zou ik eerder gekozen hebben voor 'Verlaat mij/me' niet. Dat is ook duidelijk anders dan het origineel, maar het ligt dichter bij zowel betekenis als klank. Bij betekenis, omdat hier ook iemand wordt aangesproken (in plaats van de constatering: Maria huilt, daar ben ik niet persoonlijk bij betrokken). En vooral dichter bij klank omdat de klinkers nagenoeg gelijk zijn. Van die klankgelijkheid is Rot zich in diezelfde aria wel degelijk bewust: hij gebruikt namelijk aan het eind van de aria de zin 'Omarm me dan', dat als een welkome herinnering binnenkomt. Maar dit effect weegt niet op tegen het weerbarstige 'Maria huilt'. Nee, dan liever 'Verlaat mij niet', misschien wel als een hommage aan Jacques Brel.

Oegstgeest Jan Marten de Vries kerkmuzikant en tekstschrijver

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden