Babyloniërs berekenden baan Jupiter

Onderzoek Nederlandse assyrioloog onthult vroege toepassing van geometrie

De Babyloniërs voorspelden de stand van planeten en gebruikten duizenden jaren geleden al figuren als vierkanten en cirkels in hun wiskunde. Dat was bekend. Wat wetenschappers nog niet wisten, is dat Babyloniërs 350 tot 50 jaar voor Christus al grafieken maakten van de baan van Jupiter, terwijl het idee bestond dat die techniek pas eeuwen later was bedacht. "Dit is geometrie op een ander level", zegt assyrioloog en sterrenkundige Mathieu Ossendrijver, die dit ontdekte.

Eind 2014 kreeg Ossendrijver bezoek van een gepensioneerde collega. De man bracht een set oude foto's van kleitabletten uit het British Museum mee. Ossendrijver kende al vier interessante kleitabletten, die een trapezoïde - een rechthoek met een schuin aflopende zijde - beschreven. "Ik wist alleen niet welk verband die trapezoïde beschreef." Een vijfde tablet, dat op de foto's uit London stond, vormde de oplossing van het mysterie.

"Op het tablet stonden berekeningen over de snelheid van Jupiter. Er stond geen grafiek getekend en er werd geen vorm genoemd, maar ik dacht: 'Als je dit zou tekenen, krijg je trapezoïden'. Ik moest meteen denken aan de vier tabletten die ik al kende en ging koortsachtig de foto's daarvan bekijken. De berekeningen hadden exact dezelfde uitkomst. Dit maakte twee dingen duidelijk: de andere tabletten gingen ook over Jupiter en in de trapezoïden wordt de snelheid afgezet tegen de tijd. Een bijzondere ontdekking, want er werd altijd gedacht dat dit soort grafieken pas rond 1400 zijn bedacht in Oxford."

Wat is op het vijfde tablet te zien?

"Het zijn allemaal instructiezinnetjes in spijkerschrift: doe dit, vermenigvuldig dat. Het is als het ware een recept. 'Van dag nul tot dag zestig beweegt Jupiter van die snelheid naar die snelheid. De totale afgelegde afstand is zus en dat bereken je zo.' Ik schat dat de tabletten voor 200 voor Christus zijn gemaakt."

Er staat dus geen grafiek op?

"Nee, dat is wel raar. Je zou denken dat het wel handig is om een grafiek te tekenen als je die beschrijft. Ik denk dat ze dat ook wel gedaan hebben, maar dan op een andere tablet of in het zand."

Wat maakt dit nu zo bijzonder?

"We wisten al dat de Babyloniërs de sterren en planeten bestudeerden, en dat rond 1800 tot 1600 voor Christus al geometrische vormen voorkwamen in hun wiskunde. Maar dat was voor het uitrekenen van vormen die je met eigen ogen kan zien, zoals de oppervlakte van een akker. Hier wordt geometrie op een nieuwe manier toegepast. Er wordt een grafiek gepresenteerd: snelheid tegen tijd afgezet. Dat is geometrie op een ander level."

"Dit onderzoek toont ook aan hoe belangrijk het is om het erfgoed in Irak, het oude Mesopotamië, te beschermen. Onder Saddam Hoessein werd er al veel verwoest en nu door IS. Dit is niet zomaar een exotische ontwikkeling - dit is ook ons erfgoed. Er is een connectie met onze Europese cultuur."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden