Babyboomers zijn nog niet toe aan een advocaatje

Bezuinigingen en de vergrijzing dwingen de Protestants Christelijke Ouderen Bond op zoek te gaan naar jonge senioren. Maar zestigers worden nog niet massaal lid. 'Met de laptop zoeken wij het zelf allemaal wel uit.'

Het geroezemoes verstomt als Henk Markerink begint te bidden. Tachtig senioren uit Neede luisteren in Zalenverhuur Diekgraven zwijgend naar het openingsgebed van hun afdelingsvoorzitter, met zijn 63 jaar een 'jonkie'. Zijn gebed gaat over de toekomst van hun seniorenorganisatie: de PCOB. Markerink spreekt de hoop uit dat 'de bond in alle veranderingen U niet links laat liggen'. Nadat het 'amen' heeft geklonken, volgt een gezellig middagje Achterhoeks dialect. Maar eerst de mededelingen.

"Zo", buldert een man als hij verneemt dat consumpties voortaan 1,20 euro kosten. "Het is niet anders", sust Markerink. Volgende punt. Dankzij het coöperatiefonds van de Rabobank krijgt de PCOB Neede een laptop, printer en beamer. Handig voor het printen of projecteren van psalmen of gezangen. "Kunnen we die apparatuur niet delen met de KBO (rooms-katholieke ouderenbond, QV)", oppert een man. Verder: de excursie voert deze keer naar een kant-en-klaarmaaltijdenfabriek. Markerink geeft namens een PCOB-lid nog een afscheidsgroet door. Ze ligt op haar sterfbed. Aan de ouderenbond heeft ze veel gehad.

Neede (gemeente Berkelland) is een PCOB-afdeling met 230 leden waaronder 65 actieve vrijwilligers. Markerink laat de werkgroepjes, die vaak spontaan ontstaan, graag hun gang gaan: ze organiseren diverse activiteiten, van nordic walking en jeu de boules tot bezoekteams voor eenzamen. Zelf geniet Markerink vooral van het lobbyen voor senioren op het gemeentehuis in Borculo. Hij was ooit CDA-steunfractielid (dat als taak heeft het raadslid bij te staan) in de toenmalige gemeente Neede. Voor farmaceut Pfizer, waar hij werkte, hield hij tot zijn vroegpensioen 'wel honderd presentaties per jaar'. Markerink is van de zakelijke aanpak, zoveel is duidelijk.

De groei is er he-le-maal uit, vertelt Markerink de zaal, die op deze doordeweekse middag vol vrouwen en mannen boven de 75 jaar zit. Te weinig jongeren worden lid. "Wat is jong", roept een man vertwijfeld. Vanaf vijftig jaar mag je lid worden, luidt het antwoord. Markerink grapt: "En nu voel jij je zeker ineens oud, nietwaar? Welnee, je bent zo jong als jij je voelt." De zaal grinnikt. Onder elkaar is het gezellig en vertrouwd. Straks met een advocaatje of jenevertje erbij. Een landelijke PCOB-werkgroep adviseerde in mei vorig jaar nog om de organisatie niet overhaast te veranderen.

"Inderdaad, net voor het moment dat minister Schippers met de bezuinigingen kwam", vertelt directeur Els Hekstra op het hoofdkantoor van de PCOB in hartje Zwolle. Sinds de bekendmaking van de bezuinigingen schuiven de panelen in seniorenland. Net als de Unie KBO en de ANBO (van sociaaldemocratische origine) krijgt de traditioneel protestants-christelijke PCOB geen nieuwe projectsubsidies meer. In 2014 vervalt ook de instellingssubsidie. Dan moet de ouderenbond zich helemaal zelf bedruipen. Daardoor is de werving van de 'jonge christelijke oudere' (tussen 50 en 65 jaar) ineens urgent geworden. Leden overlijden nu eenmaal op een zeker moment. Continue aanwas blijft nodig.

Wat willen die babyboomers nu helemaal? Engbert Looman (83) uit Neede blijft het antwoord schuldig. Veertien jaar lang was hij de penningmeester van PCOB Neede, al sinds de lokale oprichting in 1991. Looman ziet een duidelijke generatiekloof. "In deze zaal kennen wij elkaar allemaal van onze christelijke jongens- en meisjesverenigingen", vertelt hij. "Die verenigingen had je in de jaren dertig en veertig nog. De meesten komen uit Neede. Maar mensen van na de Tweede Wereldoorlog, die hebben die oude verenigingssfeer nooit zo ervaren."

'Jongere' Markerink mijmert over zijn eigen leeftijdsgenoten. "Wij zijn van de generatie van goede aanvullende pensioenen", meent hij. "Ook in deze tijden. Onze oudere leden hebben niet zo'n pensioen. Wij hebben een laptop en zoeken zelf alles uit. We zijn individualistisch. Mijn leeftijdsgenoten zijn niet zo gewend om in gezamenlijkheid mee te doen aan de samenleving. Hen betrekken bij de PCOB is een grote klus. Het is een generatie die na een leven hard werken wil genieten, voordat ze zich binden. Mobiele mensen."

Mensen als Lidy Lam uit Neede. Markerink stelt haar aan de zaal voor als nieuw kandidaat-bestuurslid. Toen ze vijftig werd, werd ze voor het eerst gevraagd als PCOB-lid. Ze vond zichzelf te jong. Nu ze 55 is, draait ze op proef mee. "Als NCRV-correspondente heeft ze veel contacten", legt Markerink later de keuze voor haar uit. Werd hij destijds ook niet uitgezocht door de PCOB? En Looman ooit ook? Looman lacht als hij zich het herinnert en grapt: "Ja, ik ben bepraat." Hekstra herkent het beeld. Want gevraagd worden voor de ouderenbond betekent soms een confrontatie met je eigen sterfelijkheid. Hekstra: "Wie zestig is stel ik de vraag: wat doe je met de rest van je leven? Misschien leef je nog wel 25 jaar."

Leeftijdsverschil alleen vormt binnen de PCOB niet het grootste onderscheid, meent Hekstra. "In onze doelgroep zitten eigenlijk twee groepen: kwetsbare ouderen en vitale ouderen. Natuurlijk zijn er twee generaties in één ouderenbond. Maar hoe kwetsbaar je bent, hangt vooral af van je aandoeningen. De PCOB kent veel kwetsbare leden. En daarnaast de leden die zich met hen bezighouden. Onze vrijwilligers dragen bij aan sociale samenhang in de Nederlandse samenleving en gaan de eenzaamheid tegen."

De kwetsbare senioren - amper aanvullend pensioen, eenzaam, vaak ziek, traditioneel - kent de PCOB goed. De belevingswereld van 'jonge ouderen' brengt de bond momenteel in beeld door middel van enquêtes onder 50- tot 65-jarigen. Veel is natuurlijk al bekend. Mensen worden gemiddeld steeds ouder. Babyboomers staan losser en kritischer tegenover kerk, geloof en de daaraan verwante organisaties. Ze hechten aan individuele keuzevrijheid. Zitten niet te wachten tot de ouderenbond hen vertelt wat ze moeten doen. Voor hen telt vooral belangenbehartiging, vertellen enquêtes. Hoe krijgen ze bij de PCOB een thuisgevoel?

In Neede mikt de PCOB op ouderen met ouders. Deze jonge senioren hebben vaak nog een drukke baan en voelen niets voor gezellige dialectvoordrachten in de middaguren. Maar 's avonds komen ze wel naar bijeenkomsten als 'Voltooid leven' over het levenseinde. Hoe ga je om met ethische vragen rond je stokoude vader of moeder? De PCOB geeft afdelingen veel vrijheid bij dat project. Sommige halen de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde erbij. Neede hield het bij een dominee. "Het is al een kunst op zich om openheid te creëren over het levenseinde", zegt Hekstra.

Om als moderne belangenbehartiger voor senioren te kunnen functioneren, moet de ouderwetse organisatievorm uit 1960 overboord. Daarvan is Hekstra overtuigd. De PCOB werkt als één vereniging met zowel lokale, gewestelijke en nationale vertegenwoordigers in een nogal omslachtig bestuurscircuit. Daarin komt de 'couleur locale' van de 374 afdelingen tot uiting, zoals ook blijkt bij het project 'Voltooid leven'. Elke afdeling kleurt naar de dominante regionale kerkelijkheid: van orthodox tot oecumenisch. PCOB Neede varieert van vrijzinnig tot gereformeerd-vrijgemaakt. Markerink vindt: "Christelijk, maar geen overkill."

Een nieuwe identiteit neemt de bond niet aan. De protestants-christelijke bond blijft de christelijke kleur bekennen, belooft Hekstra. Afdelingen bepalen het lokale karakter daarvan. Belangrijker is hoe nieuwe generaties senioren met hun hedendaagse geloofsleven passen in de toekomstige PCOB. "Hoe houden we de positieve kanten van onze vereniging en worden we toch slagvaardiger", benoemt Hekstra de grote zoekvraag. Die zoektocht leidt naar strategische allianties met collega-ouderenbonden, de Unie KBO voorop.

Vraag het Markerink met zijn zakelijke visie en je krijgt een centrale 'back office' van ANBO, Unie KBO en PCOB. Hij tekent een organogram op papier. Natuurlijk houden PCOB-leden bijeenkomsten in eigen kring. Maar, vindt Markerink, met andere ouderenbonden samen bereik je meer. Zoals in de politieke lobby. Gemeenten moeten immers steeds meer ouderenbeleid uitvoeren? Of om ledenvoordeel te halen uit collectieve zorgpakketten. Contact met rooms-katholieken is dan geen punt. Ook niet in Neede. Looman: "Je ziet KRO en NCRV toch ook samengaan? In het CDA zijn de bloedgroepen zelfs helemaal weg."

De ontzuiling slaat dus toe in ouderenland. Momenteel zijn de meeste PCOB-leden 70-plussers die zich nog vertrouwd voelen in een Nederland met nogal strikt afgescheiden hervormde, gereformeerde, rooms-katholieke en 'openbare' wereldjes. Jonge ouderen voelen zich daarin veel minder thuis, misschien alleen in orthodox-christelijke streken nog. Maar de ouderenbond kan niet meer heen om de modernisering. De tijdgeest vraagt erom, zegt Hekstra. "Een strategische alliantie staat bovenaan onze prioriteitenlijst. Daarover zijn we in gesprek met Unie KBO."

Alle ouderenbonden moeten het wiel opnieuw uitvinden. Een eeuw geleden ontstonden ze vanuit de sociaaldemocratische beweging. De wortels van de ANBO liggen in de toenmalige arbeidersstrijd voor een staatspensioen. Christelijke ouderenbonden zijn veel jonger. Protestanten en rooms-katholieken vonden ouderenzorg een kerkelijke zaak waar de staat buiten moest blijven. Pas sinds de kabinetten-Drees met hun ouderenwetten - de AOW - en met het in de steigers zetten van de naoorlogse verzorgingsstaat, ontstonden bonden als de PCOB (1960). Deze bond werft nu vooral leden met eigen seniorenverzekeringen. In topjaar 2009 waren er 109.000 leden.

Het wegvallen van de rijkssubsidies leidt bij de PCOB niet tot protestmanifestaties, maar tot een zakelijke heroriëntatie. De grootste kerkgenootschappen zien veel leden wegvallen. De christelijke politiek trekt minder kiezers dan ooit. Vakbonden vallen uiteen, zoals de FNV (waarbij de ANBO hoort) en het CNV.

Met het CNV overlegt de PCOB, maar aansluiting zit er niet in, vertelt Hekstra. Unie KBO heeft net een scheuring achter de rug, sinds de Noord-Brabantse vereniging zich afscheidde. Laten de ouderen van de toekomst zich nog wel verenigen in bonden, partijen en belangenclubs?

Hekstra is daarvan overtuigd. Belangenbehartiging was en is core business van ouderenbonden. Denk aan economische thema's als pensioenen en de woningmarkt. Of ethische zaken, zoals euthanasie. Aan sociale vraagstukken als eenzaamheid en veiligheid. Ouderen moet je niet zien als kostenpost of als inkomstenbron, stelt Hekstra. "Niet alles is in euro's te vertalen. Kwaliteit van leven is meer." Dat is de reden waarom babyboomers op de belangenbehartiging zullen afkomen, denkt ze. Misschien met een dikkere portemonnee dan de huidige, vaak pensioenloze, 80-plussers. En met andere belangen. Maar: "Ook deze groep wordt kwetsbaar."

In Neede staan inmiddels de lege advocaatglaasjes op tafel. Iemand nog jenever? Buiten rijdt een busje voor van de vrijwilligersstichting om senioren naar huis te rijden. Binnen kan Looman niet inschatten wat er van de PCOB wordt. Zijn verzuilde wereld verandert. CNV, NCRV, CDA en Trouw- 'die heb ik in de oorlog nog bezorgd' - passeren de revue. "Ze zullen wat moeten verzinnen", zegt hij. "Maar omzien naar elkaar blijft het belangrijkste bij de PCOB. Familieleden en kennissen vallen weg als je ouder bent."

In Zwolle staat het PCOB-hoofdkantoor te koop, al enige jaren. Een statig pand, verrassend diep, maar wat lastig toegankelijk voor ouderen. Pronkstuk is de vergaderzaal met donkerhouten lambrisering. Er zijn 25 arbeidsplaatsen op dit landelijke bureau.

Hoe de bezuinigingen hier uitpakken, zal pas blijnken in 2014. In Neede rooien ze het intussen zonder belastinggeld, op een waarderingssubsidie van driehonderd euro van Berkelland na. Je moet slim aan je geld komen, zegt Markerink. Zoals dat Rabobank-fonds. En leden maken jams voor de Nationale Jammarkt in Neede. "Leverde vorig jaar 350 euro netto op."

Protestantse Ouderenbond
De ouderenzorg veranderde in de naoorlogse jaren snel. De oprichting van de Protestants Christelijke Ouderen Bond (PCOB) in 1960 is een vrucht daarvan. Tijdens de wederopbouwperiode werden ineens massaal verzorgingshuizen gebouwd. Ook werd de AOW ingevoerd. Die ontsloegen families en kerken van veel praktische zorgtaken. Traditionele lokale bejaardenuitjes maakten plaats voor georganiseerde busreizen van de PCOB. Deze ouderenbond kwam voort uit de vakbonden van het CNV en christelijke sociale organisaties. In 1985 telde de vereniging 25.000 leden. Dat aantal groeide nadien tot 109.000 in recordjaar 2009 en 374 afdelingen. Een deel bezoekt plaatselijke gezelligheidsactiviteiten. Velen komen af op de diverse seniorenverzekeringen of vormen van belangenbehartiging.

Nooit over nagedacht
Ze reageert terughoudend als ze de naam PCOB hoort. Lid worden? Nee, daar heeft Gineke Oosterhuis (62) uit Emmeloord nog nooit over nagedacht. "Mijn man en ik zijn lid van onze eigen vakbonden", antwoordt de oud-basisschoollerares uit Emmeloord. "Bovendien voelen we ons helemaal niet oud. Op mijn 55ste begon ik met een directeursopleiding. Nu ik niet meer werk, ontmoet ik mensen via cursussen. Momenteel leer ik Zweeds."

Een keer ging ze naar een ouderenclub van haar eigen kerk. "Maar ik kwam niet verder dan de drempel", bekent ze. "Het zijn toch bijeenkomsten voor mensen die dat nodig hebben. Op gezellige activiteitenmiddagen zit ik niet te wachten."

Liever is Oosterhuis actief dan een passieve toehoorder. Dus zou ze gevraagd worden door de PCOB 'dan zou dat leuk zijn.' Wat de PCOB verder aanbiedt? Goedkope reizen, belangenbehartiging? Haar man Dirk: "De belastingservice!"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden