AZIZ NESIN, DE ONVERSTOORBARE

De bijna tachtigjarige schrijver Aziz Nesin, die met de dood wordt bedreigd, die twee-honderd processen won en die vorig jaar wist te ontkomen uit het hotel in Sivas dat door een razende menigte in brand was gestoken waarbij 35 mensen in de vlammen omkwamen en twee bij hun vluchtpoging werden dood-geschoten, blijft onverstoorbaar pleiten voor mensenrechten en democratische waarden. De juridische reactie op de gebeurtenissen in Sivas bereikte haar voorlopig laatste dieptepunt in augustus. De procureur-generaal van het hof voor staatsveiligheid, Nusret Demiral, wees in een openbare verklaring Aziz Nesin, 'die door zijn optreden volstrekt geen goede invloed op de samenleving heeft', als schuldige aan. Dr. K. Liebe-Harkort is hoogleraar Duits aan de universiteit van Bremen. Die Zeit/Trouw; vertaling Jaap de Berg.

Slechts enkele weken na deze aankondiging ontsnapten minstens honderd mensen in Istanboel ternauwernood aan een catastrofe, toen een bom, verborgen in een boekhandel waar ze een lezing bijwoonden, niet tot ontploffing kwam. Doelwit van de geplande aanslag was de strijdvaardige liberale wetenschapper en journalist Toktamus Ates. Het 'Front der grote moslim-strijders van het Oosten' nam de verantwoordelijkheid voor de mislukte moordpoging op zich.

Zulke gebeurtenissen zijn in Turkije - nog niet zo lang geleden door Aziz Nesin geprezen als 'het meest beschaafde land van de moslim-wereld' - intussen aan de orde van de dag. Niet alleen de oorlog met de Koerden - waaraan het land dreigt dood te bloeden - en de sociale en economische nood hebben de Turkse maatschappij aan de rand van een ineenstorting gebracht. Ze lijdt ook aan de gevolgen van een onvoltooide hervormingsperiode, waarin democratische waarden overhaast van bovenaf aan de samenleving werden opgedrongen.

De staat, de maatschappelijke instellingen en het bewustzijn van de burgers zijn nog niet voldoende geseculariseerd om een terugval in de middeleeuwse verhoudingen van de Osmaanse tijd uit te sluiten.

Aziz Nesin werd geboren tijdens de Eerste Wereldoorlog en maakte als kind de bevrijdingsoorlog mee. In zijn jeugd werd hij gestempeld door de omwenteling onder leiding van Kemal Atatürk, die hem optimistisch stemde over de toekomst van maatschappij en individu. De geschiedenis logenstrafte zijn optimisme. Als schrijver zou hij oppositie voeren tegen iedere regering. Op absurde, bijna komische gronden werd hij veroordeeld tot in totaal zes jaar gevangenisstraf en een nog langere periode van ballingschap.

Doorgaans woont Aziz Nesin in het 'Kinderparadijs', dat hij op zestig kilometer van Istanboel heeft gesticht. Het is een tehuis voor kinderen uit ontredderde gezinnen. De instelling wordt uitsluitend uit zijn inkomsten als schrijver gefinancierd. De staat onthoudt haar niet alleen steun, maar legt haar steeds weer belemmeringen in de weg. In het begin van de jaren zeventig begon Aziz Nesin met de opbouw van het Kinderparadijs, dat uitgroeide tot een nieuw tehuis voor tachtig kinderen. Op het ogenblik wonen er dertig kinderen en jongeren, in leeftijd variërend van 10 tot 25 jaar.

Zijn energie dankt Aziz Nesin ook hieraan dat hij zijn dagelijks leven te midden van jonge mensen doorbrengt. Zo lukt het hem steeds weer, scherpe sociaal-politieke kritiek te combineren met de verwezenlijking van positieve alternatieven en met de behoeften van zijn eigen situatie. Het Kinderparadijs is er het meest saillante en mooiste voorbeeld van: Nesin stelt het onderwijssysteem van de staat aan de kaak, laat het publiek zien hoe men kinderen een thuis en scholing kan bieden, en schept voor zichzelf tegelijkertijd een woonplaats voor zijn oude dag en een groot familieverband.

Zijn leven lang, en in het bijzonder sinds de omwenteling onder leiding van generaal Kenan Evren, op 12 september 1980, is Aziz Nesin een van de taaiste leden van de oppositie, en vaak haar coördinator, geweest. Rondom hem verzamelden zich steeds weer tal van vrouwen en mannen. Ze traden vooral in de openbaarheid, nadat de nieuwe grondwet van 1982 duidelijk had gemaakt dat ook na de aftocht van het militaire bewind de democratische beweging gedwarsboomd werd door een veel te machtige staat en een niet minder machtige president. Een petitie van intellectuelen, ondertekend door 2 500 figuren uit het openbare leven, werd een symbool van de oppositie tegen de machthebbers.

Ook in rechtszaken geeft Aziz Nesin de onderdrukten het voorbeeld, door hun te tonen hoe ze met alle wettige middelen voor hun rechten kunnen opkomen en die maatschappelijk veilig kunnen stellen. De ongeveer tweehonderd strafprocessen die de staat tegen hem heeft aangespannen, heeft hij bijna allemaal gewonnen.

Begin 1993, enkele dagen nadat hij ertoe had opgeroepen, 'De Duivelsverzen' van Salman Rushdie ook in Turkije te laten verschijnen, werd in Teheran de fatwa over hem uitgesproken. Kort tevoren was de populaire en moedige journalist Ugur Mumcu bij een bomaanslag om het leven gekomen. Een zakenman in Istanboel loofde 250 000 dollar uit voor wie Aziz Nesin zou vermoorden. Sindsdien leeft hij onder dezelfde bedreiging als Salman Rushdie.

Maar steeds weer treedt Aziz Nesin, zowel in Turkije als buitenslands, in het openbaar op. De politie beschermt hem weliswaar, maar hij neemt die bescherming - evenals trouwens de politieagenten zelf - niet erg serieus: 'Hoe weet ik dat zich onder hen niet mijn moordenaars bevinden?'

Aziz Nesin is geen verzetsstrijder uit de illegaliteit. Altijd heeft hij openlijk strijd gevoerd en anderen aangemoedigd, de zegeningen van de rechtsstaat op te eisen. Zo ook in zijn meest recente gevecht voor de seculiere maatschappij. Het fundamentalisme is in Turkije nog in tegenspraak met de officiële ideologie van de staat, die nog steeds in de traditie van Kemal Atatürk heet te staan. De scheiding van godsdienst en staat was een van de eerste en belangrijkste hervormingen van de Turkse republiek.

Maar sinds de jaren tachtig winnen religieuze krachten die terug willen naar een moslim-staat, snel terrein. De fundamentalisten doorbreken zelfs al het taboe van de kemalistische staat en roepen om de sharia, een islamitisch rechtssysteem. Nu al maken de fundamentalisten stevig inbreuk op de democratische rechten, op de ontplooiingsmogelijkheden en de moeizaam veroverde bewegingsvrijheid voor vrouwen, de onafhankelijkheid van het universitaire onderwijs en het vrije denken, en in het algemeen op alle vormen van het moderne leven in een seculiere staat. En niet alleen dat: de laatste jaren zijn minstens twaalf bekende persoonlijkheden het slachtoffer geworden van fundamentalistische aanslagen.

Hoe groot het gevaar van het fundamentalisme in Turkije is, bleek vorig jaar in Sivas, waar een razende menigte zich op een festival ter nagedachtenis van Pir Sultan Abdal stortte. Dit festival vindt elk jaar in de provincie Sivas plaats, ter ere van 'de grootste mystieke volksdichter van Turkije', die meer een symbool is dan een werkelijke figuur uit de geschiedenis van de literatuur en het volksverzet in Turkije. Pir Sultan Abdal is het zinnebeeld van “een rebelse dichter, wiens liederen en verzen in de taal van de mystiek en met een fanatieke terminologie uitdrukking hebben gegeven aan de vurige verlangens en de verzetsgeest van de Alevieten”. Volgens de legende liet de Osmaanse landvoogd hem omstreeks 1590 in Sivas ophangen.

Begin juli 1993 was Aziz Nesin op dit festival een van de voornaamste sprekers. Wat er op die tweede juli tussen twaalf uur 's middags en tien uur 's avonds gebeurde, is in tal van berichten, in processen-verbaal, op videobanden en in de herinnering van vele ooggetuigen vastgelegd. Een opgehitste menigte wil na het vrijdagse gebed de bijeenkomst van de kunstenaars verhinderen. Door hetzers aangevuurd, raakt de menigte in een toestand van zodanige razernij dat ze zich niet meer tevreden stelt met de beëindiging van de plechtigheid. Het hotel waarin de organisatoren, de sprekers en de gasten zijn ondergebracht, wordt het doelwit van de geradicaliseerde massa. “Het hotel wordt, met de politie voorop, omsingeld. De menigte schuimbekt. Militairen en individuele politici proberen haar te kalmeren op een manier die niet eens halfslachtig te noemen is. De menigte verspreidt zich niet, integendeel, ze stelt zich in slagorde op. Ze wil bloed zien.” Wat zich vervolgens afspeelt, is onvoorstelbaar, maar het is niettemin gebeurd: ongeveer tachtig mensen zien zich met de vuurdood bedreigd, de helft van hen wordt gered. Zevenendertig mensen komen om, wanneer het grauw het hotel omstreeks acht uur in brand steekt; vijfendertig van hen verbranden, twee worden bij een vertwijfelde vluchtpoging doodgeschoten. Aziz Nesin behoort tot de geredden.

Na de gebeurtenissen in Sivas ontbrandde een heftige discussie, enerzijds over het fundamentalisme in Turkije, anderzijds over de 'schuld' die ook Aziz Nesin aan de slachting zou dragen. Hadden de fundamentalisten en hun radicale media, vooral na de aankondiging van een Turkse uitgave van Rushdie's roman, de moord op Aziz Nesin niet als een goede daad gekenschetst? Voerde de radicale moslim-pers niet een gerichte campagne tegen hem? Waren niet juist in Sivas botsingen te verwachten? Had men niet kunnen bevroeden dat de plechtigheid ter ere van de Aleviet en oppositievoerder Pir Sultan Abdal een voor conservatieve soennieten onverdraaglijke provocatie zou zijn?

Stellig kwellen deze vragen Aziz Nesin. Daarentegen heeft Necmettin Erkaban, de voorzitter van de fundamentalistische Refah-partij, in Brussel voor een menigte van duizenden 'de gelovigen van Sivas' openlijk en ongestraft geprezen, omdat ze 'de ongelovigen een goede les gegeven' hadden.

Ook van de staat heeft Aziz Nesin de schuld gekregen. Hij zou geen rekening hebben gehouden met de godsdienstige gevoeligheden van de mensen, maar integendeel met zijn toespraak de moslims van Sivas uitgedaagd, ja tot hun daden aangezet hebben. Die redevoering werd kort daarop onverkort gepubliceerd. Ze is een pleidooi voor geweldloosheid en tolerantie.

Het proces naar aanleiding van de misdaad in Sivas bracht 124 mensen voor het gerecht. Het onderzoek verliep jachtig en oppervlakkig. De advocaten van de civiele partij kregen niet onbelemmerd toegang tot de processtukken. De beschuldigingen werden over drie verschillende processen verdeeld en de hele zaak werd uiteindelijk - zogenaamd om veiligheidsredenen - in handen van het hoogste staatsveiligheidsgerecht in Ankara gegeven. Een verzoek om de gebeurtenissen in Sivas als misdrijf tegen de constitutionele orde te beschouwen en strafrechtelijk als poging tot revolutie te behandelen, werd afgewezen.

En de verdachten? Ze veranderen de rechtszaal in een toneel voor politieke propaganda. Ze beledigen de advocaten van de civiele partij. In maart van dit jaar werden 26 van de 78 van de in hechtenis genomen verdachten vrijgelaten en werd bepaald dat de zaak verder in het geheim zou worden afgehandeld. Het proces, dat in januari begon, duurt nog steeds voort. Het einde is niet te voorzien.

De juridische reactie op de gebeurtenissen in Sivas bereikte haar voorlopig laatste dieptepunt in augustus. De procureur-generaal van het hof voor staatsveiligheid, Nusret Demiral, wees in een openbare verklaring Aziz Nesin, “die door zijn optreden volstrekt geen goede invloed op de samenleving heeft”, als schuldige aan en maakte in deze context gewag van de doodstraf. Een kenmerkende tactiek: de slachtoffers worden tot daders uitgeroepen. Demiral wekte hiermee overigens krachtige verontwaardiging bij grote delen van de bevolking. Aziz Nesin maakte bekend dat hij een verzoek zou indienen om de toerekeningsvatbaarheid van Demiral te laten toetsen.

Nadat hij in de media staat en regering op hun verantwoordelijkheid had gewezen, de minister van binnenlandse zaken meermalen en zonder weersproken te worden van leugens had beschuldigd en de premier gewaarschuwd had dat ook zij het slachtoffer kon worden van de fanatici naar wier kiezersgunst ze dong, publiceerde Nesin een week na 'Sivas' de volgende tekst:

“Terwijl nu in Turkije naar de schuldigen wordt gezocht, commissies worden ingesteld en iedere krant een eigen versie publiceert, terwijl officieren van justitie en rechtbanken speuren naar strafwaardige feiten, terwijl erover gediscussieerd wordt of de schuldigen vijftien jaar of de doodstraf moeten krijgen, terwijl de generale staf vermoedelijk over maatregelen piekert, zeg ik u: als u de schuldigen zoekt, kijk dan in de spiegel en daar zal de dader u aankijken. U hebt deze daden, die al zo lang en zo duidelijk te voorzien waren, en door de omwenteling van 12 september 1980 mogelijk werden gemaakt - u hebt deze daden toegelaten. Ja, u bent schuldig, wij allen zijn schuldig.”

Günter Walraff heeft in december vorig jaar, toen aan Aziz Nesin de Carl-von-Ossietzky-medaille werd uitgereikt, aan de ellende én de hoop van Turkije uitdrukking gegeven: “Waren er maar vele Aziz Nesins in Turkije, dan zou daar de democratie verwezenlijkt zijn en het religieuze fanatisme geen kans hebben”.

In de westerse wereld horen en lezen we bijna dagelijks iets over 'moslimlanden' (een term die al een verkeerd beeld oproept). Er wordt eenzijdig en volgens de regels van de paniekzaaierij over bericht. We worden over de aanslagen van fundamentalisten honderdmaal vaker geïnformeerd dan over de politiek van de democraten, het verzet van de liberalen en de standvastigheid van de humanisten. We worden ertoe aangezet, moslims gelijk te stellen met fundamentalisten en de islam met geweld. Zo wordt ons een nieuw vijandsbeeld opgedrongen. Het beeld dat de media ons geven van de staten en samenlevingen in de moslim-landen, strookt niet met de werkelijkheid.

Misschien bedoelt Aziz Nesin dat wel, wanneer hij zich sceptisch uitlaat over iedere buitenlandse invloed. Aziz Nesin is niet slechts het levende geweten van de Turkse samenleving. Hij waarschuwt ook ons, niet lijdzaam getuige te zijn van het verval van politiek-morele waarden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden