Autopsieverslag aangepast om Luther 'vredig' einde te geven

Anders dan gedacht stierf reformator Maarten Luther een eenzame dood, schrijft theoloog René Süss in een boek dat morgen verschijnt.

Over de doodsoorzaak van Luther op 18 februari 2012, op 63-jarige leeftijd, is weinig bekend. Speculaties over het hoe en waarom hebben door de eeuwen heen geleid tot theatrale voorstellingen. Luther zou even na middernacht in vrede en in aanwezigheid van zijn naaste verwanten zijn gestorven, zoals het volgens de opvattingen van die tijd hoorde bij een belangrijk man. "In uw hand beveel ik mijn geest", zouden volgens de overlevering zijn laatste woorden geweest zijn.

De Amsterdamse theoloog René Süss prikt in zijn boek 'Luther, een sympathieke potentaat' deze mythe door. Luther blies zijn laatste adem uit in eenzaamheid, zo stelt hij. Zijn huisknecht trof hem om vijf uur 's ochtends aan.

Süss baseert zijn theorie op een uniek zestiende-eeuws document, een autopsieverslag dat kort na het overlijden van Luther werd opgemaakt. Hierop is duidelijk te zien hoe het tijdstip van overlijden, 'vijf uur 's morgens' is doorgestreept. Een officieel verslag dat diezelfde dag werd uitgegeven beschrijft een vroeger tijdstip, tussen twee en drie uur 's nachts. In datzelfde verslag komen ook de laatste woorden van Luther aan bod, waarop de mythische voorstelling van zijn sterven gebaseerd is.

Maar wat verklaart de aanpassing van het autopsierapport? De reden moet volgens Süss gezocht worden in de tijdgeest van het moment. Luther stierf plotseling en zonder duidelijke aanleiding, wat in die tijd uitgelegd werd als een negatief oordeel Gods. De duivel in hoogsteigen persoon zou verantwoordelijk zijn voor de dood van de reformator. Het bericht van een plotselinge dood zou om die reden de waardigheid van Luther geen goed doen. Alle reden dus om de waarheid aan te passen.

Een vroeger stervensuur, waarbij vrienden de hele avond gewaakt hadden, maakte de uitleg van een vredig einde aannemelijker. 'Een heilige sterft zacht en rustig in de Heer' aldus Melanchton, theoloog en Luthers tijdgenoot.

René Süss was jarenlang hervormd predikant maar keerde in 1999 terug naar zijn Joodse wortels. Hij schreef eerder een kritisch boek over Luther. In 2006 verscheen 'Luthers theologisch testament' waarin onder andere de antisemitische opvattingen van de reformator aan bod komen. Beide boeken vormen een tweeluik en beschrijven Luther in zowel zijn sterke als zijn zwakke momenten. De aandacht voor de reformator neemt toe onder invloed van het naderende Lutherjaar in 2017.

Het boek 'Luther, een sympathieke potentaat' verschijnt morgen bij Uitgeverij Van Praag, Amsterdam (29,95 euro).

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden