wetenschap

Auteur Hugh Aldersey-Williams wil een herwaardering van deze Nederlandse wetenschapper: ‘Hij was beter dan Newton’

Christiaan Huygens bedacht de 31-toonsstemming. In 1942 ontwierp natuurkundige Adriaan Fokker een orgel dat gebruik maakt van deze bijzondere stemming. Dat werkt nog steeds en staat in het Muziekgebouw aan ‘t IJ. Beeld huy

Volgens auteur Hugh Aldersey-Williams begreep Christiaan Huygens beter dan Isaac Newton wat gedegen wetenschappelijk onderzoek inhield. Met zijn aanpak zorgde Huygens voor een opmaat voor de moderne natuurwetenschap.

Bijna iedereen is wel bekend met Isaac Newton, de natuurkundige die onsterfelijk werd door zijn werk over de zwaartekracht en mechanica. Maar zijn tijdgenoot Christiaan Huygens is onder de radar gebleven. En dat terwijl Huygens in zijn tijd vermaard was als ingenieur, onderzoeker en bruggenbouwer.

Verbazingwekkend, vindt de Britse schrijver en wetenschapper Hugh Aldersey-Williams. Hij werkt aan een boek over Huygens (met als werktitel ‘Dutch Light’) en pleitte onlangs in een lezing voor een herwaardering van deze alleskunner, van wie we zelfs in eigen land maar weinig weten.

De meesten zullen bij de naam Huygens eerder denken aan zijn vader, staatsman en dichter Constantijn Huygens. Maar Christiaan doet zeker niet onder voor zijn vader en was een begenadigd wetenschapper en uitvinder. Zijn bijdragen aan de wetenschap zijn niet mis te verstaan: hij ontwierp de basis voor de klok zoals we die nu kennen, ontdekte dat Saturnus ringen heeft en een maan, suggereerde dat licht uit golven bestond en gaf de aanzet voor de uitvinding van de stoommachine.

Uitstulpingen

Het was onderwerp van een verhitte discussie in de zeventiende eeuw: als je door je telescoop tuurde kon je twee merkwaardige uitstulpingen aan de zijkanten van Saturnus ontwaren. Bekende astronomen zoals Galileo Galilei braken hun hoofd over wat die uitstulpingen konden zijn. Galilei vermoedde dat het twee manen waren. Andere wetenschappers opperden dat Saturnus handvatten had, of zelfs oren.

Huygens twijfelde en maakte samen met zijn broer, Constantijn junior, een betere telescoop om de planeet scherper te kunnen zien. Hij kwam op het idee dat er om Saturnus een schijf van gruis en stof draaide. Maar zijn theorie werd door zijn collega’s kritisch ontvangen en pas jaren later zou zijn idee algemeen worden geaccepteerd.

Bij het ontwikkelen van het slingeruurwerk diende een ontdekking van Galilei opnieuw ter inspiratie. Die kwam er achter dat een slinger – een gewichtje aan een touw – er altijd ongeveer even lang over doet om heen en weer te slingeren. Dat bracht Huygens op het idee om dat principe te gebruiken als basis voor een klok. Hij gebruikte de nieuwste wiskundige inzichten om die slinger heel regelmatig te maken. Daardoor liepen zijn klokken veel nauwkeuriger dan de bestaande. Dat was heel handig als je wilde navigeren op zee of sterrenkundige metingen deed.

Dankzij zijn ontdekkingen en uitvindingen was Christiaan Huygens in zijn tijd beroemd. Maar het diplomatieke netwerk van zijn vader heeft Huygens zeker ook geholpen, zegt Aldersey-Williams. Hij gebruikte dat netwerk voor een uitgebreide correspondentie met grote geleerden uit zijn tijd, onder wie Descartes en Mersenne. 

Daarnaast reisde hij vaak af naar de brandpunten van de wetenschap, Londen en Parijs. Hij werd het eerste buitenlandse lid van de prestigieuze Royal Society, de Britse wetenschapsorganisatie. En hij was een van de oprichters van de Franse Académie des Sciences. Dat is des te opmerkelijker omdat Frankrijk en Engeland om de haverklap in oorlog waren met de Republiek der Verenigde Nederlanden. Dat zorgde nog wel eens voor spanningen, zegt Aldersey-Williams, maar zijn diplomatieke netwerk zal hem hebben geholpen.

Christiaan Huygens was revolutionair omdat hij de eerste was die wiskundige ontdekkingen praktisch toepaste. Hij had niet alleen een scherpe geest maar ‘kon ook heel goed knutselen’, vertelt biograaf Rienk Vermij. Voor de telescoop waarmee hij naar Saturnus tuurde, sleep hij samen met zijn broer de lenzen naar de laatste wetenschappelijke standaarden. Voor de gebroeders Huygens begonnen aan hun lenzen was al wel bekend hoe een goede lens eruit zou moeten zien, zegt Vermij, maar het was heel moeilijk om die ook precies zo te slijpen.

In zijn tijd was Huygens internationaal vermaard als bruggenbouwer, ingenieur en onderzoeker. Maar Aldersey-Williams gaat verder door te beweren dat ‘Huygens een betere wetenschapper was dan Newton’. Dat komt volgens hem omdat Huygens ‘beter wist wat wetenschap inhield’.

Daaraan voegt hij haastig toe dat de term ‘wetenschapper’ eigenlijk niet gebruikt mag worden voor iemand uit de zeventiende eeuw, hoewel Huygens naar zijn mening wel gezien kan worden als voorloper van de moderne wetenschapper. In de zeventiende eeuw werd in plaats daarvan gesproken over ‘natuurfilosofie’, die veel speculatiever en breder was dan de huidige wetenschap. Het was niet vreemd om je als serieuze wetenschapper bezig te houden met alchemie of astrologie.

Steen der wijzen

Newton, bijvoorbeeld, was geïnteresseerd in alchemie, astrologie en de kabbala omdat hij verklaringen zocht voor fenomenen die hij niet op een wiskundige manier kon uitleggen, zegt Vermij. Zo dacht Newton dat metalen net als planten konden groeien. Hij beschreef experimenten met metalen, waaruit bleek dat als je kwik toevoegde aan een oplossing van zilvernitraat, er ‘takachtige’ groeisels ontstonden. Zo’n groeisel werd ‘de boom van Diana’ genoemd, die alchemisten beschouwden als voorloper van de steen der wijzen.

Huygens daarentegen werd volledig gegrepen door het mechanische wereldbeeld dat de Franse filosoof René Descartes presenteerde, legt Vermij uit. In dat wereldbeeld was weinig plaats voor God, waardoor de filosofie van Descartes zeer omstreden was. Voor Huygens waren Descartes’ ideeën juist interessant, omdat die betekenden dat je wiskunde kon gebruiken om de wereld te beschrijven. Astrologie vond hij volstrekt oninteressant.

Uit het onderscheid tussen hoe Newton en Huygens omgaan met alchemie blijkt voor Aldersey-Williams de grootsheid van die laatste. Huygens liet zich niet afleiden door alchemistische ideeën en had dus beter door dan Newton wat wel en wat niet wetenschappelijk onderzocht kon worden. Daardoor lijkt Huygens meer op een moderne wetenschapper.

Wat Huygens ook maakte tot een voorloper van de hedendaagse wetenschapper is volgens Aldersey-Williams dat hij ‘ervoor zorgde dat zijn bevindingen gecontroleerd konden worden door vakgenoten’. Nu is de controleerbaarheid van resultaten een fundamenteel onderdeel van de wetenschap, maar in de zeventiende eeuw was geheimhouding en geruzie om een primeur nog veel gewoner.

Toen Huygens net ontdekt had dat er om Saturnus een maan cirkelde, liet hij zijn ontdekking in geheimschrift in een lens graveren. Mochten anderen er met zijn primeur vandoor gaan, dan zou hij daarmee kunnen aantonen dat hij de eerste was die de maan, die later Titan zou heten, had ontdekt.

Pas vier jaar later durfde hij een boek te publiceren waarin hij zijn ontdekking presenteerde. Daarin legde hij precies uit hoe zijn telescoop eruit zag en welke observaties hij had gedaan, zodat anderen zijn bevindingen konden nagaan.

Overschaduwd

Dat Huygens een groot wetenschapper was staat dus buiten kijf. Hoe kan het dan dat hij zo onderbelicht is gebleven? Volgens Aldersey-Williams komt dat vooral doordat Huygens overschaduwd werd door de dertien jaar jongere Isaac Newton.

Newtons bestseller, de ‘Principia Mathematica’, werd na publicatie in korte tijd erg populair, ‘hoewel zeker niet iedereen die het boek roemde wist waar het over ging’. Daarna werd Newton een cultfiguur, met name na zijn dood. Er werd bijvoorbeeld een enorme tombe voor hem opgericht in Westminster Abbey en na zijn dood ontstond er een grote vraag naar gipsen maskers van zijn gezicht.

Het is bijzonder dat Newton uiteindelijk zoveel bekender werd dan Huygens, zegt Aldersey-Williams. “Ze werkten in dezelfde traditie, aan dezelfde problemen, en kwamen met gelijksoortige oplossingen.” Dat Newton tegenwoordig zo bekend is en Huygens veel minder komt misschien, oppert hij, omdat er ‘in een periode maar plaats is voor één genie’.

De voorloper van de Nike Airs 

Huygens ontwierp schoenen die doen denken aan Nike Airs. Hij schetste sandalen met een verend mechaniek, waardoor je heel licht zou kunnen lopen. Daardoor hoopte Huygens dat de schoenen niet meer in de modder zouden blijven steken. Een succes werden de schoenen overigens niet.

Beeld De Agostini via Getty Images

Toverlantaarn

Je zou de toverlantaarn een voorloper van de dia- of filmprojector kunnen noemen. Met behulp van een kaars, een drietal lenzen en geschilderde glaasjes konden tekeningen worden geprojecteerd in de huiskamer. Huygens maakte schetsjes van een skelet dat, wanneer je de tekeningen snel achtereen zou projecteren, de suggestie zouden wekken dat het skelet zijn hoed afnam. Zelf vond Huygens de uitvinding een ‘niemendalletje’ en hij schreef zich ervoor te schamen ‘dat men hoort dat ze van mij komen’.

31 tonen

Huygens was een begenadigd muzikant; hij speelde klavecimbel, luit en knieviool. Ook hier kon hij het niet laten om wiskunde te gebruiken om nieuwe uitvindingen te doen. Hij bedacht de 31-toonsstemming, waarbij in een octaaf niet 8 maar 31 tonen zijn te horen. De verschillen tussen de tonen zijn dus een stuk kleiner dan bij een gewone stemming. Huygens heeft waarschijnlijk nooit muziek in deze stemming gehoord, maar in 1942 – bijna 250 jaar na zijn dood – ontwierp natuurkundige Adriaan Fokker een orgel dat gebruik maakt van deze bijzondere stemming. Dat werkt nog steeds en staat in het Muziekgebouw aan ’t IJ.

Lees ook:

In de ijskap tikt een Huygens-klok

Een zeventiende-eeuwse ontdekking van een van Nederlands grootste wetenschappers inspireert de klimaatwetenschap. IJs, water, wind en zon blijken samen een slingerklok te bouwen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden