Australische detective rond Hollandse schilderkunst

Hoe een schilderij van een onbekende kunstenares eeuwen later levens verandert

Een walvis spoelt aan op de zandbanken vlakbij Scheveningen. De mensen komen van verre om het zieltogende dier te aanschouwen, dat 'ligt te kreunen door zijn leerachtige luchtgat'. Ze klimmen op ladders om emmers zeewater over de walvis te gooien, om hem op te meten en in zijn ogen te kijken.

Het is 1635 en de doodsstrijd is niet minder fascinerend dan in onze tijd. In een van de eerste hoofdstukken van 'Het laatste schilderij van Sara de Vos' onderneemt een jong gezin - moeder Sara, vader Barent en dochter Kathrijn - een lange tocht naar de kust om met eigen ogen het mythologische dier te kunnen bekijken. De beide ouders hebben hun schildersezels meegenomen, hun dochter een schetsboek. Alle drie zien ze wat anders: Barent het water dat rond de walviskop golft, Sara de krioelende menigte, hun kind de dood.

Het verschil tussen kijken en zien is een terugkerend motief in 'Het laatste schilderij van Sara de Vos', waarin Dominic Smith vertelt over de nasleep van deze sinistere scène aan de vloedlijn, die voor geen van de betrokkenen goed afloopt. Het schilderij van moeder Sara zal eeuwen later, op twee ver van elkaar verwijderde continenten, de levens van twee mensen veranderen. In brede streken schetst Smith die drie op elkaar ingrijpende levensverhalen, waarbij hij gebeurtenissen uit verschillende eeuwen afwisselt.

De tijdmachine flitst allereerst naar 1957 wanneer de New Yorkse jurist Marty de Groot, afkomstig uit een uitzonderlijk rijk Nederlands bankiersgeslacht, een etentje geeft voor een goed doel. Ergens gedurende de (heerlijk vilein beschreven) avond wordt een eeuwenoud erfstuk, een schilderij van Sara de Vos, omgewisseld voor een kopie.

Nog een sprong verder is het 2000. De Australische museumconservator Ellie Shipley organiseert een tentoonstelling rondom Hollandse schilderessen uit de Gouden Eeuw. Tot haar grote schrik ontvangt ze twee versies van hetzelfde schilderij van Sara de Vos. Een is echt. Dat ziet ze meteen, want de ander is de kopie die zijzelf ooit maakte als studente kunstgeschiedenis.

In de fictieve schilderes Sara de Vos combineert de Australische schrijver Dominic Smith verschillende zeventiende-eeuwse vrouwenlevens. Smith woonde enige tijd in Amsterdam en raakte daar geboeid door de schilderkunst van de Gouden Eeuw. Natuurlijk door de Rembrandts en de Van Dycks, maar vooral door de namen die níet op ieders tong liggen, en dat zijn niet toevallig meestal de vrouwen.

Judith Leyster bijvoorbeeld, wier werk voor het gemak werd toegeschreven aan onder meer Frans Hals. En Sarah van Baalbergen, die als eerste van 35 seksegenoten werd toegelaten tot het Sint Lucasgilde - een voorwaarde om als schilder überhaupt te mogen werken.

Het nooit te evenaren hoogtepunt uit de Nederlandse kunstgeschiedenis is de zeventiende eeuw bepaald niet voor Sara de Vos. Zij moet sappelen, mag slechts zelden haar onderwerpen kiezen, en absoluut nooit haar werk signeren. Gewone gildeleden krijgen een fooi voor werken die ten gunste van bestuurders vele malen over de kop gaan. In zijn bureaucratie en eerzucht kent het gilde grenzen noch scrupules.

Maar ook in de New Yorkse Upper East Side van de jaren vijftig is kunst vooral een prestigekwestie. Mensen kijken niet naar hun schilderijen, ze bezitten ze, en scheppen erover op. In het Sydney van 2000 zijn diezelfde werken - inmiddels van onschatbare waarde - vooral onderzoeksobjecten geworden, om te bestuderen met infraroodlicht en in scheikundige laboratoria.

Je kunt 'Het laatste schilderij van Sara de Vos' lezen als een literaire thriller, inclusief privédetective, valse namen en overspel. Smith heeft in het verhaal zelfs een (in mijn ogen minder overtuigend) lijntje geweven rondom het mogelijk ongelukbrengende karakter van het schilderij van De Vos.

Interessanter aan Smith's pageturner, want dat is het, is hoe hij drie beschadigde mensen portretteert en nader tot elkaar laat komen. Voor zowel schilderes Sara, jurist Marty als conservator Ellie is kunst heel persoonlijk. Wat voor ieder ander gewoon een landschapje is met een bos en wat poppetjes erop, zien deze hoofdpersonen als iets heel anders. Als Ellie in de voorbereiding van haar vervalsing het schilderij minutieus onderzoekt, heeft ze het gevoel een privédomein te plunderen. Maar de tragische geschiedenis van De Vos opent vooral haar eigen hart. Precies zo vergaat het Marty. Een halve eeuw hebben ze nodig om dat wat ze van De Vos hebben geleerd, in de praktijk te brengen.

Barents walvisschilderij is met naam en toenaam bewaard gebleven, de man van Sarah van Baalbergen figureert in veilingcatalogi, maar zijzelf wordt nergens genoemd. Smith heeft met deze roman een geslaagd eerbetoon geschapen aan al die kunstenaressen die niet gezien mochten worden.

Dominic Smith: Het laatste schilderij van Sara de Vos (The Last Painting of Sara de Vos)

vert. Carla Zijlemaker. Uitgeverij Q; 336 blz. euro 19,99

Spannende, gelaagde literaire thriller, magisch zijlijntje ietsje minder

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden