Augustinus hield briljante preken

Zes onbekende preken van kerkvader Augustinus zijn opgedoken in een Duitse bibliotheek. Ze kunnen ander licht werpen op de belangrijkste christelijke denker. Hans van Oort heeft ze al mogen zien.

Professor Hans van Oort heeft al een eerste glimp van de Latijnse teksten opgevangen maar de officiële presentatie volgt nog. Isabella Schiller uit Salzburg, gespecialiseerd in Augustinus-manuscripten uit de voormalige DDR, is de ontdekster. Met Weense collega’s komt ze binnenkort met de inhoud naar buiten. Maar, verzekert Augustinusspecialist Van Oort, ze zijn echt. De zeer onlangs in Erfurt gevonden ’codex’ is waarschijnlijk in Engeland geschreven en gaat mogelijk direct terug op een origineel uit het Romeinse Noord-Afrika van Augustinus .

Augustinus (354-430) preekte veel in zijn stad Hippo Regius (nu Annaba in het noordoosten van Algerije), waar hij bisschop was en daarnaast vooral in Carthago. Belangstellenden namen hun eigen stenografen (’snelschrijvers’) mee naar de kerk, soms tekenden Augustinus’ eigen monniken de preek op. De prediker las de teksten daarna door en voorzag ze zo van een zekere ’autorisatie’, zegt Van Oort, hoogleraar patristiek in Nijmegen en Pretoria. „Augustinus schreef zelf vrijwel nooit: hij dicteerde en ondertekende. In de ruïnes van de kerk kun je je nog goed voorstellen hoe er in dat monasterium in de schrijverswerkplaats boeken, brieven en preken van Augustinus werden geproduceerd.”

Gebloemleesd uit de ongeveer zes- tot achtduizend preken die Augustinus moet hebben gehouden, circuleerden er thematische prekenbundels, zoals over Pasen of over een bijbelboek. Nog geen tien procent van de preken is overgeleverd.

Het zijn, zegt Van Oort, taalkundige hoogstandjes. „Iedere minnaar van het Latijn, gelovig of ongelovig, vindt ze prachtig. Niet toevallig was de jonge Augustinus ooit dé staatsprofessor in de welsprekendheid. Hij hield redevoeringen voor keizer en generaals in Milaan, de hoofdstad van Rome’s imperium in die tijd’.

Possidius, een leerling en kloostergenoot van Augustinus, heeft in de vijfde eeuw een bibliografie van zijn leermeester opgesteld, zegt Van Oort. „Veel van de titels hebben wij nooit kunnen traceren en ze werden daarom al eeuwenlang als definitief verloren beschouwd.”

Zes zijn er nu terecht. Ze komen uit de Duitse Bibliotheca Amploniana, een collectie van 633 handschriften die de arts Amplonius Rating de Berka in 1412 aan het naar hem vernoemde college in Erfurt schonk. De daarna nog wat uitgebreide verzameling omvat 1000 handschriften met (vaak theologische) teksten uit de Oudheid. „Het is een van ’s werelds mooiste collecties. En nog intact ook.”

Dat pas nu de teksten opgedoken zijn, heeft verschillende oorzaken. Ten eerste maakte de communistische overheid in de DDR het onderzoekers moeilijk om hun werk te doen. Ten tweede: de gevonden nieuwe teksten zaten tussen twintig al bekende sermones van Augustinus, met nog vijftig ’sermoenen’ van de grote Chrysostomus, van Caesarius van Arles en ’de eerbiedwaardige Beda’ uit Engeland.

De preken zijn voor een groot deel volledig nieuw. Een van de teksten biedt een completere versie van een al bekende preek waarvan de authenticiteit werd betwijfeld. Van Oort: „Op grond van taal en inhoud weten we nu dat het een echte Augustinus is.”

„Drie preken hebben als hoofdthema: geef liefdegaven ofwel aalmoezen, niet om er zelf beter te worden maar als een geestelijke zaak, uit pure liefde en menselijkheid.”

In zijn preek over de opstanding der doden gaat Augustinus in op Marcellinus, een geloofsslachtoffer – martelaar – van de Romeinse keizer Diocletianus.

„Deze preek gaat s. Erfurt 5 heten”, zegt Van Oort. „De s staat voor sermo, preek. s. Erfurt 1 gaat ook over martelaren – Perpetua en Felicitas, twee vrouwen die in Carthago anno 203 de dood vonden. Als je daar, in de buurt van Tunis, rondloopt, zie je nog de hokken waaruit de wilde beesten tevoorschijn sprongen. Een woeste koe nam Perpetua op de horens en verpletterde Felicitas bijna. Volgens deze preek kreeg Perpetua nogal onorthodoxe openbaringen. En opvallend: Augustinus heeft géén kritiek op haar nieuwe en nogal pinksterachtige visioenen.”

De zesde Erfurtpreek is gehouden op de ’geboortedag’ van martelaar Cyprianus. Dat is volgens Van Oort geen heiligenverering maar gebruik in het oudste christendom: ’gedenk hen die je voorgingen en volg hun geloof na’, zoals de bijbelse Hebreeënbrief het zegt. „Augustinus spreekt zijn toehoorders moed in, hij pept hen moreel op, door te wijzen op Felicitas (’gelukkige’) en Perpetua (’standvastige’). En de naam Cyprianus verbindt hij vol schitterende retoriek met ’cyprus’ ofwel de ’liefdesmirre’ uit het Hooglied.”

Binnenkort verschijnen de eerste drie preken in het Oostenrijkse vaktijdschrift Wiener Studien, de andere volgen in 2009. „Daar kunnen wetenschappers jaren mee vooruit”, zegt Van Oort. „Met het bestuderen van Augustinus’ theologie, van de taal en de liturgie, van de Noord-Afrikaanse geschiedenis met haar martelaren en strijd tegen de Donatisten.”

Van Oort vergelijkt de nieuwe vondst met die van brieven van Augustinus in 1977 in Frankrijk. „Die leverden nieuw inzicht op over zijn verhouding tot de Joden, waarmee hij direct contact bleek te hebben. In 1991 kwamen in de Stadtbibliothek van Mainz 26 nieuwe preken van Augustinus tevoorschijn. Ik verwacht dat ’Erfurt’ ons beeld van Augustinus en zijn wereld weer aanzienlijk gaat verrijken.”

Maarten Luther was, voordat hij reformator werd, augustijner monnik. Heeft hij de nu gevonden preken gelezen?

Van Oort: „Mogelijk. Luther studeerde in Erfurt vanaf 1501 en was er goed thuis. Maar een verwijzing naar de Amplonius of diens collectie manuscripten ben ik tot nu toe in mijn Lutherboeken niet tegengekomen. Mogelijk dat een nadere analyse van de inhoud van deze teksten en een vergelijking met de Augustinus-citaten bij Luther hier nieuw licht op werpt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden