Atoomdeal brengt Iran niet louter vrijheid

Het nucleaire akkoord met Iran zet op veel fronten de deur open naar een beter leven voor de Iraniërs. Maar niet als het om hun geestelijke vrijheid gaat: daar dreigt juist het tegenovergestelde te gebeuren.

De portemonnee wil ook wat. De jubel in Iran over het nucleaire akkoord van Wenen klinkt luid en oprecht, want veel Iraniërs zullen het materieel stukken beter krijgen nu er een einde komt aan een reeks economische boycotmaatregelen.

Toch betekent de opheffing van de sancties niet dat Iran meteen een prettig land wordt. Met de mensenrechten en de politieke, godsdienstige en persoonlijke vrijheden blijft het droevig gesteld, ook sinds het aantreden van de als liberaal bestempelde president Hassan Rohani, in augustus 2013. Veel hoop op een spoedige verbetering is er niet, ondanks of misschien juist vanwege het verdrag van Wenen.

De geloofsvrijheid is beperkt. De staatsreligie is de sjiitische islam. Soennitische moslims, soefimoslims en veel christenen hebben het zwaar. Aanhangers van het bahai-geloof lijden onder zware onderdrukking en openlijk atheisme kan al helemaal niet.

Onder Rohani is aan dat alles niets veranderd. Het strafstelsel is draconisch. In Rohani's regeerperiode ligt het aantal executies op gemiddeld ruim twee per dag. Dat is meer dan onder zijn voorganger, de 'conservatieve' Holocaust-scepticus Mahmoud Ahmadinejad. Vaak vinden terechtstellingen in het openbaar plaats. Volgens de gouverneur van de zuidelijke provincie Fars, goed voor gemiddeld één executie per week, gebeurt dat omdat de bevolking dat wil. Het levert stuitende beelden op van zelfs kinderen die toekijken bij een ophanging, vaak aan een hijskraan.

Een bizarre wet maakt persoonlijke vergelding mogelijk, volgens het principe 'oog om oog', soms letterlijk toegepast. Een vrouw die een oog is kwijtgeraakt doordat een onverlaat een zuur in haar gezicht heeft gegooid mag bij de dader een oog verwijderen, of laten verwijderen door een beul. Dat systeem van persoonlijke vergelding heeft behalve rauwe wreedheid ook bloedstollende momenten van ontroering opgeleverd, omdat nabestaanden van slachtoffers het recht hebben om vergiffenis te schenken, zelfs aan een moordenaar die de strop al om de nek heeft. In dat geval gaat de executie niet door.

Zou het verdrag van Wenen een sfeer kunnen creëren die ook een binnenlandse doorbraak mogelijk maakt? Gaat Iran zich bevrijden van de erfenis van de islamitische republiek die de ayatollah Khomeini stichtte in 1978? Veel Iraniërs zouden dat toejuichen, maar de obstakels zijn enorm. Harde buitenlandse druk op het regime zal er juist nu niet zijn. De buitenlandse aandacht voor mensenrechten in Iran is verflauwd. Dat komt deels door de wandaden van IS in Syrie en Irak. IS behoort tot een 'buitencategorie' waarbij vergeleken de ondeugden van Iran in het niet lijken te zinken.

undefined

Onmisbare bondgenoot

Iran is bovendien een onmisbare bondgenoot tegen IS. De VS bombarderen IS vanuit de lucht, terwijl Iraanse militairen op de grond het Syrische leger en Libanese Hezbollah-strijders adviseren in hun strijd tegen IS. Het lijkt niet het moment om elkaar de les te lezen.

Er is nog een reden voor het Westen om veel door de vingers te zien: de angst voor een nieuwe Koude Oorlog tussen het Westen en Rusland. Tegen die achtergrond worden geopolitieke argumenten weer even belangrijk als in de vorige Koude Oorlog. Dat werkt tolerantie in de hand voor landen die strategisch belangrijk zijn, zoals Iran. Alles onder het motto: drijf ze niet in de armen van Poetin of China en doe dat zeker niet met Iran met zijn enorme olie- en gasvoorraden. Veranderingen in Iran zullen daarom van binnenuit moeten komen. Onvrede leeft er genoeg. Dat bleek bijvoorbeeld in de zomer van 2009 toen er opstanden uitbraken na de omstreden herverkiezing van de toenmalige president Ahmedinejad. Maandenlang waren er demonstraties, die bewezen hoeveel ongenoegen er leeft. Maar tegelijk toonde het regime aan dat het in staat was zich te handhaven, en dat het intelligent genoeg was om daarbij het ergste geweld te vermijden.

De machtsstructuren lijken vooralsnog onaantastbaar. Ze zijn zo sterk dat veranderingen juist vanuit de instellingen zullen moeten komen die het volk tot nu toe onder de duim houden. Een beetje zoals Michael Gorbatsjov, zelf afkomstig uit het communistische machtsapparaat, eind jaren tachtig het einde van de Sovjet-Unie inluidde.

Een Iraanse 'Gorbatsjov' zou uit kringen van de hoge geestelijkheid moeten komen. Het hoogste gezag in Iran ligt niet in handen van de president maar van de 'geestelijke gids', een soort 'priester-koning' die toeziet op het islamitische karakter van de Iraanse politiek.

Iran is een wonderlijke cocktail met elementen van een republiek, een theocratie en zelfs een monarchie. De geestelijke gids, Ali Khamenei, bepaalt de begrenzingen waarbinnen de president zich moet bewegen, ongeacht zijn politieke signatuur. Hij vormt de top van een piramide van alle mogelijke raden met diverse functies. Het is een parallel systeem, naast en boven parlement, regering en president. Dat indrukwekkende machtsapparaat is in handen van theologen en vooral de geestelijke gids. Toch moet die laatste omzichtig manoeuvreren om niet in botsing te komen met alle mogelijke maatschappelijke krachten.

Ook binnen zijn eigen leefwereld, de kaste van theologen, heerst een flinke verscheidenheid aan meningen. Een opmerkelijke dissident is de ayatollah Masoumi-Tehrani. Hij verdedigt hartstochtelijk de onderdrukte bahais en komt op voor vrouwenrechten. Daartegenover staan dan weer ayatollahs die steniging van overspelplegers niet bij voorbaat afwijzen. Onenigheid bestaat er binnen de geestelijkheid over de vraag of het einde van de wereld nabij is. Een groepje ayatollahs predikte ongeveer tien jaar geleden dat de mythische 'verborgen imam', al dan niet in gezelschap van Jezus, zou verschijnen in de heilige stad Qom, en wel zeer binnenkort. Dat vooruitzicht lokte massa's opgewonden pelgrims naar Qom, tot blijdschap van de plaatselijke middenstand. President Ahmadinejad geloofde de voorspellingen, maakte er zelfs toespelingen op in een wonderlijke open brief aan de toenmalige Amerikaanse president Bush. De geestelijke gids Khamenei was minder onder de indruk. Hij heeft er een dagtaak aan om tussen al die verschillende stromingen door te schipperen.

undefined

Morele corruptelingen

President Rohani heeft minder macht dan Khamenei maar hij kan wel discussies uitlokken. In april mishaagde hij het conservatieve deel van de geestelijkheid in een toespraak voor politiemensen. Hij zei daarin: "Het is niet de taak van de politie om de islam af te dwingen. Geen politie-officier kan iets doen en zeggen dat hij dat deed omdat God hem dat opdroeg of omdat de profeet het had gezegd. Dat heeft niets met politiewerk te maken." De politie moest volgens de president alleen maar de wet handhaven. Ze moest niet, om maar eens iets te noemen, mensen berispen die het rituele gebed in sneltreinvaart afraffelden. Volgens de stokoude ayatollah Makarem Shirazi zette de president met zijn opmerkingen het stoplicht op groen voor morele corruptelingen. Shirazi maakte ook al ruzie met de vorige president, toen die vrouwen wilde toestaan om voetbalwedstrijden te bezoeken.

In een dergelijke sfeer moet Khamenei talloze kolen en geiten sparen en dat kan door afwisselend de ene en dan weer de andere groep zijn zin te geven. Ook daarom ligt het voor de hand dat Iran de komende tijd niet zal liberaliseren maar zelfs een strakker beleid zal voeren op het terrein van godsdienst en goede zeden. De toenadering tot Amerika ergert veel ayatollahs. Ter compensatie zal Khamenei hen tegemoet moeten komen. Nu Iran plotseling zaken doet met de 'grote satan' Amerika moet de geestelijke gids extra bewijzen dat de islam bij hem toch in veilige handen is. En daarom is er juist nu weinig ruimte voor liberalisering.

Boven: Iraniërs vieren de atoomdeal van Iran met het Westen. Onder: Vrouwen bidden voor vergiffenis voor een veroordeelde moordenaar die op het punt staat geëxecuteerd te worden.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden