Atlas vol pracht en verbazing

De 'Bosatlas Nederland van Boven' die vandaag verschijnt, is een echt hebbeding. 'De kaarten tonen wat je met het blote oog niet kunt zien.'

Nooit eerder werkte het 'instituut' Bosatlas samen met een omroep. 'Nederland van Boven', de succesvolle VPRO-televisiereeks uit 2011, bracht Peter Vroege, uitgever bij Noordhoff, op dat idee. "Het eerste seizoen was al ver op gang, toen ik me begon te realiseren dat de VPRO daarin in wezen hetzelfde doet als wij. De serie filmt Nederland van boven, zoals ook een cartograaf het land van bovenaf bekijkt. De allereerste die Nederland van bovenaf in beeld bracht, was eveneens een cartograaf: Jacob van Deventer maakte in de zestiende eeuw prachtige kaarten van de steden in de Lage Landen."

Ook de onderwerpen die de VPRO in de serie behandelt, komen overeen met de thema's die in de Bosatlassen aan de orde komen, zegt Vroege. "Hoe gaan we om met ons land? Hoe richten we het in? En hoe gaan we met elkaar om?" Twee verschillende media die op dezelfde manier naar Nederland kijken, die moesten toch samen iets tot stand kunnen brengen, vond hij. Die missie slaagde: atlasfanaat en oud-Trouw-columnist Jelle Brandt Corstius kan vandaag in Amsterdam het eerste exemplaar in ontvangst nemen van 'De Bosatlas Nederland van Boven'. Tegelijkertijd vertoont de VPRO een aflevering uit het tweede seizoen van Nederland van Boven. Deze nieuwe serie is vanaf donderdag 14 november tien weken lang op Nederland 1 te zien.

In dit tweede seizoen legt de VPRO de nadruk op aspecten van tijd: het ritme van dag en nacht, het wisselen van de seizoenen, de loop van de geschiedenis en de invloed daarvan op Nederland en het leven hier. De Bosatlas Nederland van Boven behandelt deze tien thema's plus de tien uit het eerste tv-seizoen.

"Onze kaarten tonen wat je niet met het blote oog kunt zien als je met een camera boven Nederland vliegt. Waar de meeste fietsen worden gestolen bijvoorbeeld, waar in Nederland het meeste wordt gedronken of waar alle aardbevingen in Groningen hebben plaatsgevonden. Dat zie je niet vanuit de lucht en ook niet als je erlangs rijdt. Onze kaarten vullen zo de tv-serie aan en brengen soms nog wat verdieping. De foto's in de atlas komen trouwens niet uit de tv-serie maar hebben we zelf laten maken door de luchtfotograaf Karel Tomeï."

Het is een echt 'hebbeding', deze nieuwe salontafelatlas. Erdoorheen bladerend bekruipt je onwillekeurig een gevoel van bewondering voor dat kleine, nijvere, kundige en o zo gestructureerde landje, met zijn knappe bouwers, in heden en verleden, van havens, wegen, ecoducten, dijken, terpdorpen, forten en kastelen. En dan ons inventieve geknutsel aan de natuur. Rivieren die eerst door menselijk handelen zijn rechtgetrokken en dan weer na wat corrigerende ingrepen lustig door het landschap mogen meanderen.

De maakbaarheid van de Nederlandse natuur komt ook mooi tot uiting in die twee foto's boven elkaar, van de Hedwigepolder en het natuureiland Tiengemeten. De Hedwige nu nog ingepolderde landbouwgrond maar, als natuurcompensatie voor de uitdieping van de Westerschelde, op de nominatie om onder water te worden gezet. Daaronder Tiengemeten, eeuwen geleden door mensenhand moeizaam op het water gewonnen voor landbouwdoeleinden, en sinds 2007 weer teruggegeven aan de natuur.

Maar bij het kijken naar sommige kaarten in de atlas kan ook de schrik je om het hart slaan. Op een kaart over bodemgebruik in Nederland anno 1900 is nauwelijks rood te zien, zo weinig bebouwing en wegen waren er in die tijd. In Drenthe, Overijssel, Gelderland, Brabant en Noord-Limburg is de overwegende kleur dan nog paars: woeste gronden - heide en hoogveen. Maar dan die kaart ernaast, die de situatie in 2005 weergeeft: weg is het paars, op een paar zieltogende vlekjes na, en het rood spat uitbundig van de pagina.

De ontginning van de woeste gronden, plus verzuring, vermesting, verdroging en versnippering hebben de natuur flink in het nauw gedreven. Wat er nog van over is, wordt beschermd en waar mogelijk verbeterd en uitgebreid door natuurbeschermingsorganisaties en, in afnemende mate, de overheid. Kaartjes in de atlas tonen bijvoorbeeld waar de ecoducten op de Veluwe zijn en waar de vistrappen in Hunze en Aa, die respectievelijk het wild en de vissen helpen om zich te verplaatsen over en langs de obstakels die de mens voor ze heeft opgeworpen. Hoe het toch al weinige groen in de Randstad onder druk van de verstedelijking staat, tonen kaartjes van onder andere het Groene Hart, dat doorsneden wordt door steeds drukkere wegen en spoorlijnen.

Ook de fossiele energiecentrales en energie uit zon, wind, afvalwater en biomassa zet de Bosatlas op de kaart. Imposant, dat Zoneiland bij Almere, neergelegd in een ovaal ter grootte van anderhalf voetbalveld. Met zijn 520 zonnecollectoren, die warm water leveren aan het stadswarmtenet van de wijk Noorderplassen-West, is het eiland een van de grootste zonnecollectorenvelden ter wereld.

Een leuke gadget in de atlas zijn de datavisualisaties, animaties waarin onder meer een dijkdoorbraak in beeld is gebracht, en de dagreis van een mantelmeeuw. Een wirwarrende spaghettilijn laat de route zien, die de meeuw aflegt. 's Morgens vroeg om kwart over een vertrekt hij vanaf Texel. Tegen zessen, als het net licht is, arriveert hij in Hoorn en vliegt daarna door naar Amsterdam, waar hij om half negen over de Prinsengracht trippelt en wat voedsel bij elkaar scharrelt. Via de Noordzee, waar hij, hopend op een lekker hapje, een tijdje achter een viskotter aanvliegt, keert de mantelmeeuw huiswaarts. Aan het einde van de middag is hij weer op Texel; hij heeft dan twaalf uur gevlogen en 332 kilometer afgelegd. Wie de smartphone-applicatie Layar downloadt, kan daarmee de pagina's met de datavisualisaties in de atlas scannen, en krijgt dan het bijbehorende filmfragment te zien uit de VPRO-serie.

Zitten mensen in het internettijdperk eigenlijk nog wel te wachten op een atlas als deze, met gegevens die over een paar jaar alweer zijn verouderd? Uitgever Peter Vroege beantwoordt de vraag met een volmondig 'ja'. "In twintig thema's geeft deze atlas een beeld van Nederland zoals het nu is. Internetsites wemelen van de actuele gegevens over van alles en nog wat, maar mensen ervaren dat soms juist als een overkill aan data, waarin ze verdwalen. Wij brengen die complexiteit in onze atlassen terug tot een representatief overzicht. Nog nooit hebben we zoveel atlassen verkocht als de afgelopen tien jaar."

Op de kaart over bodemgebruik in 1900 is nog nauwelijks rood te zien. In Drenthe, Overijssel, Gelderland, Noord-Brabant en het noorden van Limburg is de overwegende kleur dan nog paars: woeste gronden - heide en hoogveen. In 2005 is het paars bijna verdwenen en spat het rood van de pagina.

Zoneiland in Almere. Linksboven: De Beemster, Hooge Kilpolder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden