Athene mokt  om Duitse culturele kolonisatie

DOCUMENTA - 'Leren van Athene' is het motto van Documenta, de vijfjaarlijkse tentoonstelling van moderne kunst. Niet alle Grieken zijn blij dat Duitsland de expositie dit keer in Athene laat beginnen.

Vier Grieken van middelbare leeftijd staan een beetje beteuterd te kijken, midden op een plein in het centrum van Athene. Ze kunnen niet samen lunchen. "We hebben geen plek meer voor vier, maar u kunt bij anderen aanschuiven", zegt een medewerkster van de Pakistaanse kunstenaar Rasheed Araeen. Ze begeleidt de vier langs een reeks kleurige tenten, waarin Araeen tijdelijk een restaurant runt in het centrum van Athene. Daarin bereidt zijn team sinds deze week elke dag 120 maaltijden, gratis voor wie er op tijd bij is.


Het project maakt deel uit van de veertiende editie van Documenta, de vijfjaarlijkse tentoonstelling van moderne kunst die als een van de belangrijkste ter wereld geldt. Vandaag is de opening, en voor het eerst niet in de Duitse stad Kassel. Daar begint Documenta op 10 juni. Maar artistiek directeur Adam Szymczyk wilde dit keer Athene als tweede locatie. Voor Kassel brak in 1955 met de eerste editie van Documenta een nieuw tijdperk aan, na de verwoesting in de Tweede Wereldoorlog. Nu is Athene de beschadigde stad, afgetakeld door de economische problemen van de afgelopen jaren, en de vluchtelingencrisis. Het motto is 'Leren van Athene'.


"Kijk, u kunt hier zitten", zegt de medewerkster op het plein tegen de twee vrouwen uit het gezelschap. Aan tafel bij twee Syrische vluchtelingen. Het is precies wat Araeen voor ogen staat met zijn project: verschillende sociale groepen bij elkaar brengen. Niet voor niets heeft hij juist dit plein uitgekozen. Het stadhuis staat eraan, even als de oudste bank van Griekenland. Maar tijdens de crisisjaren is de buurt eromheen in rap tempo afgegleden. Drugsgebruik en prostitutie vinden er in het openbaar plaats. Araeen, die pas in mei weer naar Athene komt, hoopt dat de gesprekken onder het genot van een maaltijd tot sociale vooruitgang zullen leiden.


"In de hedendaagse beeldvorming veroorzaken de Grieken de problemen, en leggen de Duitsers strenge bezuinigingen op. Er lijkt sprake van eenrichtingsverkeer", licht Hendrik Folkerts, een van de vijf curatoren van Documenta, de keuze voor Athene verder toe. "Maar de Griekse oudheid en de kunst uit die tijd zijn immers heel belangrijk geweest voor de Duitse culturele en nationale bewustwording in de achttiende en negentiende eeuw."


Hij loopt een ronde door het gloednieuwe Museum voor Moderne Kunst, een van de 47 locaties in de stad waar Documenta zich afspeelt. Het was een ironisch voordeel dat het zes verdiepingen tellende gebouw sinds de oplevering in 2014 door ruzies leegstaat. Maar de plek, een voormalige brouwerij van biermerk Fix - een Griekse verbastering van Fuchs - is ook een symbool van de Duits-Griekse verwevenheid. De familie Fuchs uit Beieren kwam immers in de negentiende eeuw in het kielzog van koning Otto naar Athene en stichtte op deze plaats een bierimperium.


Alle goede bedoelingen ten spijt is de komst van Documenta naar Athene controversieel. Critici spreken van paternalisme, en beweren dat de Duitsers Griekenland niet alleen financieel, maar nu ook cultureel willen koloniseren. In de aanloop werd een felle polemiek gevoerd in openbare debatten en in de pers, anderen kalkten hun kritiek op muren in Athene:


"Beste Documenta, ik weiger om mezelf te exotiseren om uw cultureel kapitaal te vergroten. Hoogachtend, de oorspronkelijke bewoners."


Voormalig minister van financiën Gianis Varoufakis sprak van een 'gimmick' die de tragedie in Griekenland exploiteert, "zoals rijke Amerikanen die een tour maken in een arm Afrikaans land."


En ook tijdens Documenta zal het protest te horen zijn. Eerder deze week opende de Biënnale van Athene, waarmee Documenta aanvankelijk zou samenwerken. Na grote fricties gingen ze ieder hun eigen weg. De Biënnale koos daarop voor het thema 'Wachten op de barbaren'.


Voor Folkerts werkt de weerstand soms bevreemdend. "In Kassel gelden we door al onze nationaliteiten als heel buitenlands. Maar hier zijn we juist 'de Duitsers'." Hij kan de kritiek wel begrijpen. "De Grieken hoeven niks te betalen. Maar dat betekent wel dat de tentoonstelling hier dus voor het grootste deel betaald wordt door de Duitse overheid."


Een weerwoord heeft hij ook. Zo hebben alle 160 kunstenaars de afgelopen twee jaar een tijdje doorgebracht in Athene. "Om te kijken hoe het hier is, te reageren, deel te nemen aan de samenleving. En de context beter te begrijpen. We maken gebruik van bestaande plaatsen en structuren en leggen niets op. Het is ook niet voor niets dat we nu in Athene beginnen, en we pas in juni in Kassel opengaan. Niet voor niets hebben we gekozen voor Leren van Athene, en niet Leren van Kassel."


Bij sommige uitingen ligt het thema er dik bovenop. Bij het kookpaviljoen van Araeen dus, maar ook bij bijvoorbeeld Mounira Al Solh, een Libanese die deels in Nederland woont. Haar borduursculptuur van vier meter hoog, met daarin portretten van vluchtelingen, is te zien in het Museum voor Islamitische Kunst. Andere verwijzingen zijn subtieler. Identiteit, al dan niet onderdrukt, speelt in veel werken in rol. Hans Eijkelboom concentreert zich in een video op overeenkomstige details in de uiterlijke verschijning van winkelend publiek, bijvoorbeeld hoofddoeken en tasjes, en laat die vervolgens in talloze varianten voorbijkomen. Er zijn veel werken van oorspronkelijke bewoners van door anderen overgenomen landen, zoals Maori uit Nieuw-Zeeland en Sami uit Noorwegen.


Kritiek of niet, Documenta is een oppepper voor de Atheense kunstwereld. Die heeft financieel zwaar te lijden onder de economische crisis. Maar deze week gaf de ene na de andere galerie een Documenta-feestje, ook al hebben ze niets met de tentoonstelling te maken. Elke dag opent wel ergens een nieuwe kunstruimte. Vorige editie kwamen er bijna een miljoen kunstliefhebbers op Documenta af, en Athene hoopt dat een groot deel van die bezoekers nu deze kant op komt. En dat zijn natuurlijk ook gewoon toeristen die op zijn tijd souvlaki eten, dus ook de middenstand hoopt een graantje mee te pikken.


De burgemeester van Athene is dan ook hartstochtelijk pleitbezorger. De opening vandaag wordt niet alleen bijgewoond door de kersverse Duitse president Frank-Walter Steinmeier, maar ook door zijn Griekse evenknie Prokopis Pavlopoulos.


Folkerts gaat verder met zijn ronde door het museum. Hij stopt bij de Cambodjaan Khvay Samnang, die maskers van wingerd gevlochten heeft. Folkerts wiebelt aan een van de palen van bamboe waarop ze bevestigd worden. "Dit mag wel wat steviger. Hier gaan mensen natuurlijk tegenaan lopen", zegt hij. In een volgende zaal geeft hij aanwijzingen aan technici die bezig zijn met de belichting.


"Alles loopt een beetje achter op schema. Er moet nog veel gebeuren op het laatste moment", zegt Folkerts lachend. "Maar dat is geen probleem. Als ik in Duitsland vlak voor opening nog iets wil veranderen, dan schiet iedereen in de stress. Hier is het geen probleem. Sterker, aan het eind is er een soort extra energie en alles komt snel voor elkaar."


Het is alvast een van de dingen die Folkerts heeft geleerd van Athene.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden