Athene houdt miljarden over en toch geeft Europa waarschijnlijk een gele kaart

Protest in Athene tegen de gedwongen veiling van huizen, waarvan de hypotheek niet is betaald. Beeld Getty Images

De EU besluit vandaag over schuldenverlichting voor Griekenland. Dat gebeurt, mits het land genoeg heeft gedaan om te hervormen. Het lijkt uit te draaien op een gele kaart.

Een vrouw drukt haar handen tegen haar oren om ze te beschermen tegen het snerpende geluid van de megafoon. ‘Een huis voor iedereen! Een huis is een grondrecht!’ schalt het vanaf de stoep door een drukke straat in het centrum van Athene. Dan springt een nabijgelegen stoplicht op groen, en overstemt het geraas van auto’s in de drukke verkeersader het gescandeer van het handjevol demonstranten, behorend tot een extreem-linkse splinterpartij.

De tijd van de massaprotesten tegen de aanhoudende bezuinigingsrondes van opeenvolgende Griekse regeringen is voorbij, maar wie vaak in het centrum van Athene komt, stuit nog steeds regelmatig op kleinere demonstraties. Zoals deze tegen de gedwongen veilingen van huizen van eigenaren die hun hypotheek niet meer kunnen betalen.

Beetje lucht

Griekenland is sinds augustus niet meer afhankelijk van leningen die de EU en het Internationaal Monetair Fonds alleen verstrekten in ruil voor harde ingrepen. En er is wat lucht: de economie groeit, de werkloosheid daalt. Maar daarmee zijn veel van de problemen niet weg. Voor die geldschieters niet, die vinden dat Griekenland toegezegde hervormingen laat versloffen. De ministers van financiën van de eurolanden, verenigd in de Eurogroep, besluiten daarom vandaag hoogstwaarschijnlijk om een geplande rentekorting van bijna 1 miljard euro op te schorten. Maar ook niet voor de duizenden Grieken met aflossingsproblemen.

“Voor veel Grieken begint de crisis nu pas echt”, zegt advocaat Dimitris Anastasopoulos. Hij behartigt de belangen van tientallen Grieken die niet aflossen op hun hypotheek. “Ik heb echtparen als cliënten van wie zowel de man als de vrouw de helft van het salaris heeft moeten inleveren. Anderen hebben hun baan verloren. Hun hypotheek, afgesloten op hun inkomens van voor de crisis, is nu veel te hoog.” Verkopen is vaak ook geen optie. De vastgoedmarkt krabbelt in delen van het land weliswaar op, maar prijzen liggen nog zo’n 40 procent lager dan tien jaar geleden, toen de crisis uitbrak.

Anastasopoulos’ cliënten hebben veelal een beroep gedaan op een wet die wanbetalers sinds 2010 beschermt tegen gedwongen huisuitzettingen door hun bank. Maar die wet zorgt ervoor dat de Griekse banken, die er toch al niet florissant voorstaan, inmiddels met ruim 27 miljard aan hypotheekleningen zitten waarop niet of niet op tijd wordt afgelost. Dat is bijna de helft van hun totale hypotheekportefeuille, blijkt uit cijfers van de centrale bank.

Molensteen

Die slechte leningen hangen als een molensteen om de nek van de banken. Ze kunnen daardoor maar mondjesmaat geld uitlenen aan ondernemers en consumenten die de bedrijvigheid verder kunnen aanjagen. “Die slechte leningen zijn echt een bom onder de Griekse economie”, vindt Dimitris Kenourgios, universitair hoofddocent economie aan de Universiteit van Athene. “Geen economie zonder een goed functionerend bancair systeem.”

Opvallend is dat het aandeel slechte hypotheekleningen maar blijft oplopen, terwijl de economie juist licht aantrekt. “Dat komt voor een groot deel door strategische wanbetalers. Die kunnen wel betalen, maar hopen op een betere deal met hun bank. Een langere looptijd, een lagere rente of kwijtschelding van een deel van hun schuld. Zij liften mee met degenen die écht in de problemen zitten.”

Wat wanbetaling ook in de hand werkt, is dat een beroep op de beschermingswet via de rechtbank moet verlopen. Daar zijn door de grote toeloop inmiddels zulke achterstanden ontstaan, dat wie zich meldt in ieder geval maanden tijd koopt. Voor de EU en het IMF zijn de slechte leningen het grote pijnpunt in hun evaluaties sinds Griekenland sinds afgelopen zomer weer financieel op eigen benen staat. 

Regeling treffen

Ze eisen een nieuw beschermingssysteem, waarbij alleen degenen die het echt nodig hebben een regeling met hun bank kunnen treffen. Tijdelijk, zonder de vertragende tussenkomst van de rechter, en met gedwongen veilingen van huizen van wie de eigenaren genoeg geld of ander onroerend goed hebben. In maximaal drie jaar moet zo de leningenportefeuille van de banken weer gezond worden.

En de voormalige geldschieters hebben wat te eisen, aangezien Griekenland onder hun verscherpte toezicht staat tot het land 75 procent van de schuld van 326 miljard euro heeft afgelost. Dat is bij de huidige vooruitzichten in 2060.Athene zou eigenlijk eind vorig jaar al met een nieuwe regeling komen, maar er volgde uitstel tot eind vorige maand. Ook die deadline werd gemist.

En het voorstel dat nu op tafel ligt, gaat de geldschieters niet ver genoeg. Nog steeds te veel Grieken zouden in aanmerking komen voor kwijtschelding van een deel van hun schuld, waarbij de staat met belastinggeld bijspringt. “We zijn het helemaal eens met het doel van de Griekse autoriteiten om de meest kwetsbare huishoudens te beschermen”, zei vicepresident van de Europese Commissie (EC), Valdis Dombrovskis, eind vorige maand. “Maar het huidige voorstel van de Griekse autoriteiten geeft reden tot bezorgdheid.”

De aanpak van de slechte leningen is niet de enige hervorming waarmee Griekenland achterloopt. Het EC-voortgangsrapport van eind februari meldt verder dat Griekenland niet genoeg haast maakt met het wegwerken van betalingsachterstanden van de staat.

Bureaucratie

Beeld Getty Images

De belastingdienst kampt nog steeds met een personeelstekort, waarmee de verbetering van de belastinginning in gevaar komt. De privatisering van een deel van het staatselektriciteitsbedrijf is mislukt, waardoor het zijn dominante positie met bijbehorende hoge prijzen houdt. Bureaucratie en regelzucht zorgen ervoor dat het investeringsklimaat slecht blijkt.

Op het jaarlijkse lijstje waarin de Wereldbank weergeeft hoe makkelijk het zakendoen is, zakte Griekenland vorig jaar van de 67e naar de 72e plaats. Hoewel het rapport ook meldt dat Griekenland op veel punten wel degelijk zijn beloften nakomt – de begrotingsoverschotten blijven bijvoorbeeld imponeren – is het vrijwel zeker dat voor de EU vandaag de negatieve punten de doorslag geven.

De Eurolanden besluiten vermoedelijk de 1 miljard euro die ze aan Griekenland beloofd hadden – voornamelijk betaalde rente die Athene als vorm van schuldverlichting terug zou krijgen – op zak te houden tot de maatregelen alsnog worden uitgevoerd.

Griekenland kan dat geld op dit moment wel missen. Het heeft een miljardenbuffer aan het laatste leningenpakket overgehouden en hoeft de komende jaren niets af te lossen. Daarnaast haalde de staat afgelopen week met gemak 2,5 miljard euro op op de financiële markten: de uitgifte van de 10-jaarsobligaties was drie keer overtekend. Maar toch zou het besluit een tik zijn op de vingers van Athene.

Geen haast

De vraag is hoe hard die tik aankomt. Een van de belangrijkste redenen dat Griekenland geen haast maakt met hervormingen, is dat er dit jaar maar liefst drie verkiezingen plaatsvinden. Europese en lokale in mei, en landelijke op zijn laatst in oktober.

Het linkse Syriza, van premier Alexis Tsipras, staat in de peilingen flink achter op Nieuwe Democratie, dat liberaal en conservatief rechts in zich verenigt. Dat is voor een linkse partij niet bepaald het ideale klimaat om nog eens stevig door te hervormen op een manier waar kiezers op de lange termijn wellicht voordeel van hebben, maar op de korte termijn zeker last.

“Het grote probleem is dat de machthebbers in het land nooit publiekelijk achter de hervormingen zijn gaan staan”, zegt financieel analist Giorgos Stratopoulos van kennisinstituut Ekyklos. “Vorige rechtsere regeringen niet, en deze linkse al helemaal niet. Zij hebben besluiten over privatiseringen bijvoorbeeld bewust getraineerd.”

Hij noemt als voorbeeld het achttien jaar geleden gesloten voormalige vliegveld aan de kust net buiten Athene, dat onder een centrum-rechtse regering aan investeerders werd verkocht. Die willen er onder meer een groot park, recreatiefaciliteiten en woningen realiseren, maar door bureaucratische tegenwerking is er nog geen spade in de grond gezet.

“De regering heeft dat project gewoon stopgezet. En die problematische leningen, die zijn er ook al jaren. Waarom pakken we die nu pas aan?” Hij hoopt dat de peilingen een goede voorspeller zijn van de uitslag en zet zijn zinnen op een wisseling van de wacht tijdens de verkiezingen.

Het tij keren

De regering-Tsipras probeert het tij intussen te keren, en niet alleen door hervormingen tot het hoognodige minimum te beperken. Ze is overgegaan tot het uitdelen van cadeautjes die de economie niet vooruit helpen, maar veel Grieken wel blij maken. Na jaren van zuur is het nu tijd voor het zoet, is de gedachte.

En zo ging een voor dit jaar geplande pensioenkorting niet door. Het minimumloon steeg per 1 januari 11 procent, zelfs meer dan Tsipras’ eigen adviseurs hadden voorgesteld. De vijf eilanden die het meest te lijden hebben onder de vluchtelingenproblematiek, houden voorlopig hun korting van dertig procent op het btw-tarief. Ook al is bekend dat btw-verschillen binnen een land fraude in de hand werken en dat er effectievere manieren zijn om subsidie te verstrekken.

En er is een plan in de maak dat Grieken de mogelijkheid te geeft hun achterstallige betalingen aan de staat over tien jaar uit te smeren, een beproefde stemmentrekker. De voormalige geldschieters zijn mordicus tegen dit laatste idee, omdat het de betalingsmoraal verder verzwakt. Wie weet dat er uiteindelijk toch wel een regeling komt, heeft een prikkel om zijn belastingen en premies immers niet te voldoen.

Geen plafond

Maar zolang de regering de budgettaire ruimte heeft, en die is er, dankzij de bezuinigingen waar Tsipras zich aan houdt, kunnen de EU en het IMF wel blaffen, maar niet echt doorbijten. “Wat ik het meest verontrustend vind, is dat er geen plan of onderzoek naar de economische effecten achter deze maatregelen zit”, zegt hoofddocent economie Kenourgios. “Er is wat geld over, en dat delen we dan uit. Zo lijkt het ongeveer te gaan.”

Ondanks het feit dat Griekenland uit het dal kruipt, moeten drie op de tien huishoudens rondkomen van een jaarinkomen onder de 10.000 euro. Iets meer dan de helft van de huishoudens zegt dat hun maandinkomen niet voldoende is. Na 19 dagen is het gemiddeld al op, becijferde een onderzoeksinstituut voor kleine bedrijven vorige week. En voor bijna de helft van alle huishoudens vormt een pensioen de hoofdmoot van het inkomen.

Kenourgios: “De Eurogroep kan vandaag een gele kaart trekken. Onze regering moet meer doen om de taart voor iedereen te vergroten. Met betere ingrediënten.”

Lees ook:

Dijsselbloem: Ik blijf me zorgen maken over Griekenland

Jeroen Dijsselbloem blikt in zijn memoires terug op zijn veelbewogen jaren als voorzitter van de eurogroep. ‘De eurocrisis’ is vooral een verantwoording over alle crisisbeslissingen die vaak achter gesloten deuren tot stand kwamen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden