Atheïsten vrezen een religieus reveil

Overal ter wereld zijn atheïsten en humanisten bezig met het bijstellen van hun profiel. Hun doel: een steviger tegenwicht bieden tegen het toenemend religieus fundamentalisme, en tegen pogingen van sommige politieke leiders om het geloof tot hoeksteen van hun nationale beleid te maken.

De militante islam rukt op, het Vaticaan is erin geslaagd om naast islamofobie ook christenfobie in VN-rapporten over mensenrechten genoemd te krijgen, het Witte Huis herbergt opnieuw een 'wedergeboren' christen. Om al deze (en nog meer) redenen voelen atheïsten en humanisten zich genoodzaakt tot verzet, om zo het secularisme veilig te stellen en hun eigen ideeën te verbreiden.

,,Geconfronteerd met religieuze aanvallen op de waarden van het humanisme zijn we wel gedwongen ons publiekelijk uit te spreken en onze boodschap over het voetlicht te brengen'', zegt Roy Brown, voorzitter van de in Zwitserland gevestigde Internationale humanistische en ethische unie (IHEU). Deze koepel omvat een hele serie humanistische en atheïstische verenigingen met samen miljoenen leden die zichzelf als hét alternatief voor godsdienst afficheren.

Voor atheïst en humanist staan er twee belangrijke bijeenkomsten op de agenda. Eind januari is er een mondiale atheïstische conferentie in Vijayawada (India) en in juli het wereldcongres van de IHEU in het Parijse hoofdkwartier van de Unesco.

,,We moeten hard aan de slag om de oprukkende invloed van religie in het publieke domein tegen te gaan en de rechten van niet-gelovigen veilig te stellen'', meent IHEU-directeur Babu Gogineni.

Atheïsten en humanisten -voor het merendeel óók atheïsten, verder wat deïsten ('er is een god, maar die heeft zich teruggetrokken') en ietsisten- delen de zorg dat religie greep krijgt op het politieke beleid. Ze halen hun inspiratie uit de gedachtewereld van allerlei soorten vrijdenkers: van oude Griekse en Indiase filosofen tot en met de wijsgeren van de Verlichting. Ze maken zich bezorgd over het feit dat humanistische kernprincipes steeds verder onder druk komen te staan. Het betreft hier zaken als respect voor mensenrechten, gelijkheid tussen de diverse rassen en tussen man en vrouw, en de overtuiging dat de moraal haar basis dient te vinden in de rede en niet gefundeerd moet zijn op het dictaat van een opperwezen via een heilig boek. Die zorg betreft zeker niet alleen islamitische landen.

Zo vergroot de herverkiezing (november vorig jaar) van George W. Bush tot president onder atheïsten en humanisten de vrees dat de invloed van de ultra-conservatieve christelijke Moral Majority op het publieke leven in de Verenigde Staten en op Amerika's buitenlandse beleid verder zal toenemen. Veel Bush-aanhangers bezien bijvoorbeeld de oorlog in Irak met dezelfde ogen als fundamentalisten uit de moslimhoek, namelijk als een kosmische strijd tussen 'goed' en 'kwaad', waarbij alle middelen geoorloofd zijn.

Het electorale succes van Bush heeft ook tegenstanders van abortus, gelijke rechten voor homoseksuelen en van de evolutieleer een flinke opkikker gegeven. In veel staten van de VS zorgden christenfundamentalisten binnen de schoolbesturen ervoor dat het creationisme -de leer die aan het bijbels scheppingsverhaal wetenschappelijke waarde toekent- in de een of andere vorm op het lesprogramma staat. Nu eisen ze dat men er op alle scholen evenveel aandacht aan besteedt als aan de evolutieleer van Darwin.

In Groot-Brittannië vinden veel humanisten dat premier Tony Blair -een zeer gelovig christen- en leden van het kabinet bezig zijn met het ondermijnen van de seculiere tradities. Men wijst op de steun die de Britse overheid geeft aan bijzondere scholen, waaronder twee die gefinancierd worden door een christelijke zakenman van ultra-orthodoxen huize. Ook hier wordt het creationisme als serieuze wetenschap onderwezen.

Een ander punt van zorg is het feit dat Blair streeft naar een nieuwe wet die alle gelovigen moet beschermen tegen het 'aanzetten tot haat'. Humanisten zijn bang dat als dit stokpaardje van de moslimactivisten door het parlement wordt aangenomen het de mogelijkheid tot godsdienstkritiek sterk aan banden zal leggen. Volgens hen laat de regering-Blair haar oren veel te veel hangen naar de wensen van religieuze leiders, wat ertoe heeft geleid dat religieuze hardliners steeds meer concessies op maatschappelijk en cultureel gebied eisen, zoals het recht om toneelstukken, films en cabaretvoorstellingen te laten verbieden als die in hun ogen de draak steken met religie.

Toch zijn er ook ontwikkelingen die humanisten an atheïsten moed geven. Zo hebben Vaticaanse pogingen om in de Europese grondwet een verwijzing naar de christelijke traditie op te nemen, tot niets geleid. Daarnaast verbood de Franse regering vorig jaar het dragen van hoofddoekjes op scholen, massale protesten door moslims ten spijt. In Spanje verloor de sterk op het katholicisme leunende Partido Popular de verkiezingen ten faveure van de sociaal-democraten. Die voerden een serie seculiere hervormingen door, waaronder het homohuwelijk. En in India moest de orthodox-hindoeïstische Bharatiya Janata het veld ruimen voor de seculiere Congres partij.

Dit neemt echter niet weg dat veel niet-gelovigen de indruk hebben dat de religieuze krachten hun greep op de wereld aan het versterken zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden