Atatürk staat nog stevig op voetstuk

Het Turkije van nu is nauwelijks te begrijpen zonder kennis van stichter Atatürk. Hij was eerder een verlicht despoot dan een dictator.

Bijna 75 jaar na zijn dood is hij in Turkije nog altijd alom tegenwoordig. In elk publiek gebouw, op pleinen en in parken staat een standbeeld of hangt een portret van Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938) zodat je het een argeloze bezoeker niet mag kwalijk nemen als hij denkt oog in oog te staan met het huidige staatshoofd. In symbolische zin is dat ook zo. Aan Atatürk wordt nog steeds elke Turkse staatsman gemeten en altijd onder de maat bevonden. Zijn autoriteit is zo groot dat ook de huidige islamitische regering het niet zal wagen om deze vijand van de 'achterlijke islam' van zijn voetstuk te stoten. En als ze het al zou proberen, staat het leger paraat om in te grijpen. Aan de erfenis van de vader des vaderlands, een seculiere staat, wordt niet getornd.

De theorie van de Grote Man staat tegenwoordig in een kwade reuk, maar op Atatürk is ze zonder meer van toepassing. De generaal was de grote aanjager van de revolutie die van het vermolmde multi-etnische Osmaanse (Turkse) Rijk een moderne natiestaat heeft gemaakt. Zonder hem had dat vermoedelijk veel langer geduurd en veel meer bloed gekost.

In zijn biografie legt de Duitse Turkije-deskundige Karl Kreiser het accent vooral op de stormachtige politieke en militaire ontwikkelingen, en Atatürks centrale rol daarin. Dat heeft als voordeel dat een helder en goed leesbaar overzicht wordt geboden, maar als nadeel dat de held nauwelijks tot leven komt. De man blijft in de schaduw van de revolutionair.

Atatürk groeide op in een periode dat het Osmaanse Rijk 'de zieke man aan de Bosporus' werd genoemd. Het ooit enorme imperium van de sultan was zo in verval dat iedereen die niet zijn neus dichtkneep de stank van ontbinding kon opsnuiven. In 1918 kon de overlijdensbericht de deur uit. De Turken hadden in de Eerste Wereldoorlog aan de kant van de Duitsers gevochten en de Duitse nederlaag betekende het einde van het Osmaanse Rijk. Het land werd bezet en opgedeeld door de zegevierende Britten, Fransen en Italianen, en de Grieken mochten het zuidwesten rond Izmir inlijven, zodat er niet veel meer overbleef dan een rompstaat in Anatolië.

Atatürk werd de leider van het verzet tegen de bezetting. Hij had als oorlogsheld tijdens de Eerste Wereldoorlog zijn strepen verdiend en slaagde erin het land terug te veroveren. Dat gaf hem het gezag om een revolutie te ontketenen die zoals hij zelf zei, 'Turkije bevrijdde van zijn middeleeuwse ketenen'. Atatürk maakte korte metten met eeuwenoude tradities. De sultan die ook kalief (geestelijk leider) was, werd afgezet.

Er werd een westers rechtssysteem ingevoerd. De vrouw werd gelijkwaardig aan de man. De fez en tulband moesten plaatsmaken voor de hoed. Vrouwen moesten de gezichtssluier afleggen. Het Arabische schrift werd vervangen door het Latijnse. En niet Istanbul maar Ankara, in het hart van Anatolië, was voortaan de hoofdstad. Het land werd volledig omgespit. En dit alles onder Atatürks lijfspreuk dat de wetenschap de enig ware weg in het leven is.

De revolutie verliep niet zonder slag of stoot. Er was een verijdelde aanslag in 1926, de Koerden kwamen in opstand, een oude metgezel vond dat hij te hard van stapel liep en een enkele moslimsekte protesteerde. Maar het project liep nooit gevaar. Atatürk was onaantastbaar.

Hij opereerde in het 'Europa van de dictators', maar mag volgens Kreiser absoluut niet ingedeeld worden bij Hitler, Stalin of Mussolini. Atatürk was ondanks een bij leven al uitbundige persoonlijkheidsverering eerder een verlicht despoot, 'de bovenmeester van de natie', aldus Kreiser. Atatürk zag niets in buitenlandse avonturen, sloot tegenstanders niet op in strafkampen en vond de democratie geen verachtelijk systeem. Maar zijn revolutie kon niet langs democratische weg tot stand komen. Of hij die weg later wel zou zijn ingeslagen, stond volgens menig waarnemer te bezien, maar daarover kun je uiteindelijk alleen speculeren.

Atatürk stierf in 1938 aan levercirrose, het gevolg van zijn langdurige alcoholverslaving. Het land bleef 'verweesd' achter, aldus een latere generaal, die als kind met tienduizenden anderen langs de route van de begrafenisstoet had gestaan.

Klaus Kreiser: Atatürk. Een biografie. Atlas, Amsterdam. Vertaald door Jan Bert Kanon. ISBN 9789045017525; 367 blz. € 29,90

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden