Astronoom gezocht, bergtop in de aanbieding

Den Haag krioelt deze maand van de astronomen. Deze en vorige week vergadert de International Astronomical Union er. Honderden mannen en een enkele vrouw sjouwen van zaal naar zaal en proeven het aanbod op wat in feite een grote wetenschappelijke markt is. Zelf hebben ze bijzondere foto's in de aanbieding, nooit eerder vertoonde grafiekjes, een nauwkeuriger computermodel of een wel heel gedurfde theorie. En er lopen er een paar tussen met andere, minder gewone belangen. Zomaar twee.

BAS DEN HOND

Magdalena Stavinschi heeft een astronoom in de aanbieding. En een zonsverduistering. 1999 zou een heel mooie gelegenheid zijn voor haar land, Roemenië, om zich een van zijn grootste wetenschappers te herinneren. En meteen ook aan het buitenland te laten zien dat het ook wetenschap in zijn geschiedenis heeft.

Net als vele andere sterrenkundigen die het congres bijwonen, heeft ze in de kelder van het Congresgebouw een poster mogen ophangen - dat is wetenschappelijk jargon voor een verzameling foto's en papieren die de van tevoren opgegeven oppervlakte van een flink stuk hardboard niet overschrijden en waarop kort het resultaat van een onderzoek wordt samengevat.

Maar haar poster valt wat uit de toon: een tot grote korreligheid opgeblazen pasfoto trekt de aandacht naar een simpel lijstje data die samen de carrière beschrijven van Nicolae Donici. Van zijn geboorte in 1874 in het Russische, maar Roemeenstalige Bessarabië (nu Moldavië), via zijn eerste wetenschappelijke publicatie, zijn eerste aanschaf van sterrenkundige instrumenten, tot en met zijn verdwijning in Parijs. De kern van de poster blijkt geen onderzoeksresultaat, maar een oproep: wie weet wanneer en waar Donici gestorven is? Zijn laatst bekende adres: Rue de Bièvre, Fontenay-aux-Roses, Parijs.

Stavinschi: “Hoe hij eruit zag weet ik pas sinds een paar maanden. Toen zag ik in het Bulletin d'Astronomie een groepsfoto van een wetenschappelijke bijeenkomst, met netjes de namen erbij, en daar stond hij tussen. En als je eenmaal weet hoe hij eruit ziet, herken je hem op veel meer foto's, want hij was in internationale wetenschappelijke kringen heel actief.”

Dat Roemenië op een vooraanstaand astronoom kan bogen, een pionier vooral in het waarnemen van zonsverduisteringen, is het land zelf goeddeels vergeten. Stavinschi, cynisch: “Misschien weet je iets over de geschiedenis van mijn land? Er was lange tijd maar één wetenschapper in Roemenië: madame Ceaucescu.”

Dat de communistische regering de nagedachtenis van Donici niet eerde, is ideologisch te begrijpen, want hij was een schoolvoorbeeld van het soort rijke amateurs dat in de negentiende eeuw de ruggegraat van het wetenschappelijk onderzoek vormde. Zoon uit een familie van rijke boeren, actief in de gestudeerde elite van Sint Petersburg. “Maar hij heeft nooit in het Russisch gepubliceerd, terwijl dat toen toch niet ongewoon was”, zegt Stavinschi. “Dat zegt mij dat hij een Roemeense patriot was.”

In ieder geval was hij de oude orde toegedaan: toen de oktoberrevolutie uitbrak week hij uit naar zijn landgoed in Bessarabië, waar hij een sterrewacht opzette. Bij de komst van de bolsjewieken verhuisde hij naar Boekarest. En toen na de tweede wereldoorlog ook daar de rode vlag werd gehesen ging hij naar Parijs, ook al was hij toen al zeventig. Hij bleef actief in sterrenkundige kringen, maar na 1955 verdwijnt hij uit de annalen. Is hij naar Zuid-Amerika verhuisd, zoals de zoon van een Franse collega zich herinnert, om bij zijn stiefzoon zijn laatste jaren rustig door te brengen? Dat wordt moeilijk zoeken, want die stiefzoon heet dus geen Donici en de bejaarde bewoners van het vroegere landgoed noemden hem vroeger op zijn Russisch gewoon bij zijn voor- en vadersnaam: Aleksandr Aleksandrovitsj. Stavinschi hoopt nu maar dat in Roemeens-orthodoxe archieven in Argentinië of Peru de begrafenis van een Donici is geregistreerd. “Maar ik vind nog elke maand nieuwe sporen, artikelen, foto's. Het voelt als een Agatha Christie: het spoor is nog warm!”

Als het levensverhaal van Donici voltooid is, moet Roemenië het kennen. En wat voor gelegenheid is beter dan een totale zonsverduistering? “In 1999 komt er een, en de strook waarin de zon totaal verduisterd zal zijn, loopt precies over Boekarest! Een paar jaar geleden gingen er honderdduizenden mensen voor naar Mexico, dus waarom nu niet naar Roemenië?”

Tegen die tijd moet er een volkssterrenwacht in Boekarest staan, met tentoonstellingsruimten en een groot observatieplateau, hoog boven de stad. Het Donici-observatorium? Wie weet. Het hoeft niet veel te kosten, want het gebouw heeft Stavinschi al op het oog: het dertig meter hoge, en voor de eeuwigheid gebouwde mausoleum van Ceaucescu's voorganger.

Hoge berg

Ali Alpar heeft een berg in de aanbieding. Bakirlitepe heet de top, hij is 2500 meter hoog, ligt zestig kilometer van Anatalya en the seeing is excellent, meldt hij op een prikbord bij de terminals waar astronomen in de rij staan om hun elektronische post te kunnen lezen.

'Seeing' is alles in de astronomie. De seeing is ideaal als er geen lucht is die de lichtgolven verstoort op hun weg van ster naar detector. Maar niet elk land kan een ruimtetelescoop betalen. En als het toch om geld gaat: niet elk land kan zich een observatorium permitteren op een bergtop, waar de lucht tenminste nog redelijk dun is. Daarom gaat Alpar, eigenlijk natuurkundige maar dit jaar voorzitter van de Turkse astronomische vereniging, in Den Haag de boer op met zijn berg.

“Het is niet alleen dat we een observatorium niet kunnen betalen”, haast hij zich uit te leggen: “We hebben in Turkije niet eens genoeg astronomen om alle nachten van een door onszelf te bouwen observatorium nuttig te gebruiken!”

Het Turkse aanbod luidt dan ook: wij leveren de plek, de wegen er naartoe en de gebouwen, jullie leveren de telescoop en samen delen we de waarneemtijd. Op dezelfde manier heeft Spanje een goede slag geslagen met het internationale observatorium op La Palma. Maar daardoor is ook de internationale telescoopvijver een beetje leeggevist.

Alpar: “We krijgen een Russische telescoop, die nu in Kazan staat. En van de Universiteit Utrecht hebben we een telescoop gekregen die ze op een bergtop in Zwitserland hadden staan.”

Dat was wel een beetje een Dutch treat: de Turken moesten zelf voor het vervoer naar Turkije zorgen. En gemakkelijk was dat niet, want geen enkele transportonderneming wilde de verantwoordelijkheid nemen voor het omlaag brengen van het fragiele, waardevolle instrument. Een Turkse student bracht tenslotte uitkomst.

Studenten hebben al meer voorwerk gedaan voor het nieuwe observatorium. Om te bepalen welke van de vele bergtoppen in Turkije nu werkelijk de beste was voor sterrenkundige waarnemingen, zijn vele kampeertochten ondernomen naar toppen die per definitie ontoegankelijk en onherbergzaam waren - want je brengt je telescoop niet naar een door toeristische accomodaties met licht vervuilde berg. Van een groot aantal plaatsen werd zo voor het 'kampeerbare' seizoen, 220 dagen van het jaar, de kwaliteit van de seeing bepaald. En daar kwam Bakirlitepe als beste uit naar voren: “Even goed als in La Palma. Voor spectroscopie, het analyseren van de kleuren van sterlicht, was de lucht voor 90 procent van de tijd stil genoeg. Voor fotometrie, het volgen van de intensiteit van het licht, heb je nog betere seeing nodig, omdat je dan langere perioden achter elkaar moet meten. En 'fotometrisch weer' hebben we er in 78 procent van de nachten.

Echt beet heeft Alpar op het congres nog niet gehad, alleen enkele aanvragen voor het paper waarin de kwaliteiten van de bergtop beschreven staan. Maar hij heeft de tijd, de concurrentie is verder niet groot. Alleen Portugal aast ook op buitenlandse telescopen, maar hun bergtop is maar 1700 meter hoog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden