Astronomen raken enthousiast over komeetinslagen

DWINGELOO - Natuurlijk: relativeren is de wetenschap eigen. Zelfs de meest spectaculaire gebeurtenis wordt eerst in 'het juiste perspectief' geplaatst. Maar wie achter de sterrenkundige probeert te kijken, ziet stiekem toch glimpjes van onderhuids enthousiasme over de aanstaande reeks komeetinslagen op Jupiter.

ANDREA BOSMAN

“In de sterrenkunde blijkt een schijnbaar zeldzaam verschijnsel achteraf vaak iets heel gewoons.”, zegt dr. Richard Strom in de kantine van de radiosterrenwacht, midden in de bossen van Dwingeloo. Terwijl de kranten inmiddels bol hebben gestaan van de lange verhalen, prachtige ruimtefoto's van Jupiter en kleurige animaties van de baan die de uiteengespatte komeet aflegt, vertelt de Amerikaanse astronoom heel rustig: “Door berekeningen en waarnemingen van inslagverschijnselen op de maantjes van Jupiter weten we namelijk dat er al vaker hevige inslagen zijn geweest, en dat zoiets één keer in de honderd jaar gebeurt.”

Maar het is toch wel iets anders of je dat wéét, of dat je het voor de eerste keer kunt bekijken? “Ja, dat is zo, alleen kunnen we van de waarneming van de inslag hier niet zoveel verwachten”, zegt Strom. “Niet alleen omdat de inslagen aan de achterkant van de planeet plaatsvinden. Met een optische kijker kun je de flitsen en de explosies van de komeet-delen zien en meten, wij zijn echter een radiosterrenwacht. Wat wij 'zien' is de stralingsgordel van stof- en energiedeeltjes die zich om Jupiter heen bevindt. Uit de invloed van de inslag op die deeltjes halen wij onze gegevens, op een indirecte manier dus.”

Wat dat betreft zou Strom misschien de voorkeur geven aan het kijken, maar de radio-astronomie heeft op hem toch een bijzondere aantrekkingskracht. “Met radiosterrenkunde meet je dingen die niet tastbaar zijn, dus staat het wat verder van je af. Toch zit daar ook juist de uitdaging in, om bepaalde processen en waarnemingen te bedenken die niet zo voor de hand liggen, de beperkingen maken het leuker. Zo hebben wij bedacht dat we met onze radiotelescopen eventuele blikseminslagen kunnen meten. De wervelstormen die zich thans op Jupiter bevinden, zouden wel eens het gevolg kunnen zijn van die eerdere inslagen, vandaar dat we nu apparatuur hebben ingebouwd waarmee je hele sterke blikseminslagen kunt vastleggen.”

Bij het dertig kilometer verderop gelegen Westerbork staan veertien radiotelescopen op Jupiter gericht, in Dwingeloo worden de gegevens verwerkt. De voorbereidingen op de komeetinslagen zijn al maanden gaande. Toch heerst er, zo vlak voor het moment suprême, geen zichtbaar koortsachtige sfeer in de lage gebouwtjes op het terrein, waar de wetenschappers en technici huizen. Overuren maakt Strom op dit moment “niet meer dan anders”, en slapeloze nachten heeft hij niet over de Shoemaker-Levy 9, maar hoofdzakelijk over de apparatuur, of het allemaal wel op het juiste moment blijft werken.

“Wij zijn geïnteresseerd in kennis over fysische processen, de relatie tussen de stof- en energiedeeltjes in de atmosfeer van Jupiter, terwijl de leek zal zeggen: Ja maar er slaat een komeet in!!!” Voor Strom, die in Manchester promoveerde en sinds 1970 in Nederland werkt, is de astronomie in de eerste plaats een intellectuele uitdaging. “Wat ik zei over die beperkingen, daar vloeit een deel van de fascinatie uit voort. Het oplossen van raadsels, net als mensen die heel fanatiek zijn met kruiswoordraadsels, of het lezen van detectives. De schrijver van een detective heeft een heel ingewikkeld raadsel geconstrueerd dat jij moet zien te ontwarren. Dat is fantastisch. Daar lig ik nou ook wel eens van wakker.”

Uiteindelijk geeft hij toe dat de botsing tussen de komeet en Jupiter wel heel bijzonder is voor de sterrenkunde. Het komt niet vaak voor dat er sprake is van een 'experimentele situatie'. Terwijl hij het melkkannetje van tafel oppakt en er een tik tegen geeft zegt hij: “kijk, dat is wat de experimentele natuurkunde doet, die kan een situatie nabootsen, de omstandigheden veranderen en kijken wat er gebeurt. Dat kunnen wij vrijwel nooit doen, en nu eindelijk wel eens een keer. Dat veroorzaakt ook spanning, want over een week is het voorbij. De laatste dagen waren we een beetje bezorgd omdat door het warme weer bepaalde ontvangers in de middaguren niet goed functioneerden.”

Vol bewondering spreekt hij over de amateur-sterrenkundigen, die soms over betere apparatuur beschikken dan de professionals. “En vaak zijn die telescopen ook zelfgebouwd. Dat heb ik nooit gedaan. Maar die mensen gaan na hun gewone werk en hoofdzakelijk 's nachts, uit pure nieuwsierigheid naar de planeten kijken. In de winter zijn de nachten weliswaar lang, maar ook koud.”

Dat er zoveel aandacht is voor 'spektakel' op Jupiter ligt volgens Strom ook aan de verbeeldingskracht van het publiek. “Men vraagt zich natuurlijk onmiddellijk af of zoiets hier ook zou kunnen gebeuren. Heel aannemelijk is inderdaad de theorie dat door een grote inslag 65 miljoen jaar geleden de dinosaurus is uitgestorven. Niet direct, maar door de effecten: het stof dat voor de zon kwam waardoor de temperatuur daalde. Er zijn wel een paar stukjes bewijs voor, zoals de enorme inslag-krater in Arizona, die een doorsnee heeft van een kilometer. Maar de kans dat het hier gebeurt, is niet zo heel erg groot. Er is namelijk een grote komeet nodig om het leven hier te vernietigen, en grote kometen zijn zeldzaam.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden