Artsen zeiden tegen mijn familie: waarschijnlijk wordt ze een plant

Marli Huijer (links) en Pam Emmerik in de Espressobar van Boijmans Van Beuningen, tegen de achtergrond van muurschilderingen van Pam Emmerik. Beeld Maartje Geels

Heel plotseling overleed vorige week schrijfster en beeldend kunstenaar Pam Emmerik, net 51 jaar geworden. Kort ervoor had Marli Huijer haar nog intensief gesproken over hoe wij omgaan met ellende die ons overkomt.

Twee jaar geleden maakten de beeldend kunstenaars Pam Emmerik en René Daniëls een muurschildering in de Espressobar van Museum Boijmans Van Beuningen. Het zijn kleurrijke wandschilderijen met poëtische teksten. Of filosofische teksten, want nog voor we het gesprek begonnen zijn, staan Marli Huijer, denker des Vaderlands, en Pam Emmerik al te praten over een fragment uit de schildering:

"Hier zou ik graag mee willen beginnen", zegt Huijer, "het doet me namelijk denken aan de ideeën van de filosoof Ludwig Wittgenstein, die de pijn vergelijkt met een kever die in een doosje zit. Iedereen heeft zo'n doosje, met zijn eigen kever, die hij alleen zelf kan bekijken. Omdat niemand in het doosje van een ander kan kijken, zou het kunnen zijn dat iedereen eigenlijk iets anders erin heeft zitten. Je kunt de kever dus net zo goed wegstrepen: iedereen heeft een doosje, maar wat erin zit doet er niet toe. Het gaat erom hoe wij in het dagelijkse leven de woorden 'kever' of 'pijn' gebruiken."

Tien jaar geleden was Pam Emmerik een opkomend, geroemd beeldend kunstenaar en essayist voor NRC Handelsblad. Haar boek 'Het wonder werkt', een verzameling van haar verhalen over kunst, belandde op de shortlist van de AKO Literatuurprijs.

Een paar jaar later kwam Emmerik, slaapwandelend, ten val. Ze struikelde over haar hond: schedelbasisfractuur, hersenkneuzing, hersenbloeding. Ze zat jaren in een rolstoel, en kan tegenwoordig alleen verstaanbaar praten dankzij een keelstoma die in verbinding staat met haar longen. Emmerik vocht zich terug, en publiceerde een jaar geleden de roman 'Wie het paradijs verdragen kan'.

Heeft hoe we spreken over de 'shit' die ons overkomt in het leven invloed op hoe we ermee omgaan, wil Huijer weten.

Als ze niet op de hoogte zou zijn van de tegenslagen in Emmeriks leven, stelt Huijer, zou ze misschien 'superjaloers' zijn. "Ik zie een florissant kunstenaar die in Boijmans de Espressobar voor haar rekening mag nemen, en binnenkort het prentenkabinet. Maar ik weet van je ongeluk, heb je een aantal jaar geleden ook in je rolstoel gezien, toen je niets meer leek te kunnen en ook je creativiteit uitgeblust leek. Voor het menselijk verkeer is het lastig dat ik hier en nu weinig kan waarnemen van de pijn en het verdriet waar jij mee te maken gehad hebt. Ik moet het hebben van wat je erover vertelt."

Pam, heb jij last gehad van de onmogelijkheid voor mensen om zich werkelijk in jouw situatie in te leven?
"In mijn zakelijke relaties zeker. Door Querido, mijn uitgever, ben ik schofterig behandeld. Mijn roman had ik destijds bijna af. Voor mij was het heel belangrijk dat boek te voltooien. Maar de uitgever had geen tijd om met mij te praten. Voor NRC Handelsblad, de krant waarvoor ik al tien jaar grote verhalen schreef, geldt iets vergelijkbaars. Hoe moeilijk is het om een kaartje te sturen als iemand in het ziekenhuis ligt?"

Had hun houding niet ook te maken met je ongeluk? Je had geen gebroken benen.
"Na mijn coma had ik de eerste anderhalf jaar afasie, daarbij hussel je de woorden door elkaar. Afasie heeft met de uitvoering van gedachtes te maken: de gedachtes zijn normaal, het lukt alleen niet die gedachtes onder woorden te brengen."

Heb je daar een oplossing voor gevonden?
"Ik heb heel lang getekend, om mijn ideeën te verduidelijken."

Huijer: "Afasie heeft met de uitvoering van je gedachtes te maken, zeg je. Het lastige is, dat wij niet met de gedachtes in jouw hoofd, maar met de uitdrukking ervan communiceren."

"Als je heel goede vrienden bent niet", zegt Emmerik stellig.

"Die moeten het uiteindelijk toch ook van de taal hebben?", vraagt Huijer.

Emmerik: "Bij communicatie maak je ook gebaren. Als jij lacht, lachen anderen mee. Zo'n ontmoeting leidt misschien niet onmiddellijk tot uitwisseling van kennis, maar heeft een andere waarde. Voor mijn omgeving was het aanvankelijk heftig mij te ontmoeten. De artsen zeiden tegen mijn man en ouders: we weten het niet, maar waarschijnlijk wordt ze niet meer dan een plant. Ik ben nu een bloeiende cactus."

"Je vrienden kijken door de verstoorde uitvoering heen", zegt Huijer. "Maar stel, er zou geen verbetering hebben opgetreden. Wat zou dat hebben betekend voor de communicatie?"

Emmerik: "Dat ik strips zou zijn gaan tekenen."

Huijer: "Een andere taal zou hebben gevonden om te communiceren."

Emmerik: "Tekenen komt uit een ander deel van je hersenen. Bij de hersenbloeding was dat stuk niet ontploft, dus tekenen ging nog. Door te tekenen is bij mij ook het schrijven teruggekomen. Tekenen heeft mij geholpen weer romans te kunnen schrijven. Misschien heeft dat te maken met wat er in je hoofd gebeurt, maar ik denk eerder dat het komt doordat je zelfvertrouwen weer toeneemt, als je merkt dat je toch weer in staat bent tot communicatie."

Was dat zelfvertrouwen verdwenen?
"Toen ik uit coma kwam", zegt Emmerik "heb ik anderhalf jaar in een rolstoel gezeten, en mogen ervaren wat er gebeurt als mensen niet met je spreken: je bent een levend koekje, ze praten met degene die je rolstoel duwt. Dat pikte ik niet, dus dan kraamde ik allerlei rare woorden tussen het gesprek door. Als er geen verbetering zou hebben opgetreden, zouden er ook mensen zijn afgevallen. Ongetwijfeld. Dat zijn de losers."

Huijer: "Je zegt dat je een andere manier zou hebben gevonden om te communiceren. Is dat de manier om met tegenslag om te gaan? Als ik terugkijk op tegenslagen in mijn leven, sta ik mijzelf niet toe stil te staan bij wat er fout gaat. Ik switch meteen naar plan B. Ik heb vanaf 1973 geneeskunde gestudeerd om huisarts te worden. In oktober 1985 was ik klaar. Kort daarna bepaalde de overheid dat huisartsen zich niet meer vrij konden vestigen. Dat betekende dat er nauwelijks meer vrije plaatsen waren om voor jezelf te beginnen, je moest wachten tot een oudere arts met pensioen ging. Ik was inmiddels zwanger en het lukte me niet om in de run op de enkele vrije plaatsen aan de slag te komen."

"Wilde je dat graag?", vraagt Emmerik.

"Daar was ik tien jaar lang voor opgeleid", zegt Huijer.

Emmerik: "Maar wilde je het ook?"

"Dat is het vreemde", vervolgt Huijer. "Zodra zoiets gebeurt, zet ik de knop om. Ik ging filosofie studeren en gooide daar onmiddellijk mijn ziel en zaligheid in. Of ik verdrietig was om wat er niet gelukt was - daar ga ik op dat moment aan voorbij. Ik sta mijzelf niet toe met frustratie bezig te zijn. Ik weet niet of ik mijzelf daarbij voor de gek houd."

Emmerik kijkt verbaasd. "Vind je dat niet een beetje dom?"

Pam, toen Querido en NRC Handelsblad niet met je verder wilden, had je toen een alternatief?
"Als ze in de beeldende kunst aardiger zijn, dan ga ik daarheen, dacht ik."

"Door naar plan B", zegt Huijer.

Emmerik: "Daarbij dacht ik: ik krijg ze nog wel, ik pak ze terug."

Is dat een fijn idee?
"Zeker", zegt Emmerik, "het is me ook gelukt."

Toen de redactie hoorde van het plotselinge overlijden van Pam Emmerik is contact opgenomen met haar nabestaanden: zij hebben aangegeven het zeer op prijs te stellen als het gesprek met Emmerik zou verschijnen. Maandag staat op deze pagina's deel twee van het gesprek.

In 'Denken tussen anderen' gaat Denker des Vaderlands Marli Huijer in gesprek met mensen die in haar ogen een interessant licht werpen op actuele maatschappelijke kwesties.

Het zijn

twee

verschillende

werelden +

er zijn

evenveel

werelden als

er mensen zijn

en in elk van

die werelden

heerst een

ander plezier

en ook nog

een ander

verdriet!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden