Arts schrijft liever groen recept voor

Beeld Meulendijks Nanne

Huisartsen in Meppel zijn niet alleen begaan met de gezondheid van hun patiënten maar ook met die van vissen, kikkers en andere waterorganismen. 

Patiënten die bij huisarts Sebastiaan Dam van huisartspraktijk Spectrum in Meppel met ernstige pijnklachten komen, krijgen daarom tegenwoordig van hem meestal geen diclofenac meer voorgeschreven, maar naproxen.

“Beide middelen werken pijnstillend en ontstekingsremmend, alleen is naproxen makkelijker uit het rioolwater te zuiveren dan diclofenac”, legt Dam uit. “En van diclofenac is bekend dat het weefselbeschadiging aan de nieren en kieuwen van vissen kan veroorzaken. We willen voorkomen dat dat middel in het water komt.”

Huisarts Dam was vorig jaar samen met het Waterschap Drents Overijsselse Delta (WDODelta) initiatiefnemer van een proef in Meppel om milieuvriendelijker voor te schrijven. Alle huisartsen in de 30.000 inwoners tellende stad schrijven sinds mei vorig jaar in overleg met de patiënt naproxen voor in plaats van diclofenac. Dam: “De helft van de recepten is al veranderd, blijkt uit metingen op de rioolwaterzuivering.”

Via onze urine komen geneesmiddelenresten in de riolering terecht. Het lukt de rioolwaterzuivering niet om al die stofjes uit het water te halen. Naar schatting komt in Nederland zo per jaar minstens 140 ton aan geneesmiddelenresten in sloten, kanalen en rivieren terecht. 

Of die middelen schadelijk zijn voor het milieu is volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) lastig te zeggen. Van de ongeveer 2000 mogelijk aanwezige geneesmiddelen in het oppervlaktewater zijn er namelijk maar 80 onderzocht. 

Daarvan zijn er van vijf stoffen op sommige locaties hoeveelheden aangetroffen die hoger zijn dan de veilige grens is voor waterorganismen. Het gaat om diclofenac (pijnstiller), azythromycine, clarithromycine en sulfmethoxazol (antibiotica) en carbamazepine (anti-epilepticum).

De kwaliteit van het drinkwater is volgens het RIVM momenteel niet in het geding. Maar in de toekomst zullen waterzuiveringsbedrijven wel een tandje bij moeten zetten. Zo neemt het medicijngebruik door de vergrijzing toe en kan klimaatverandering voor lage waterstanden zorgen waardoor de schadelijke stoffen minder verdund worden.

Verdubbeling kosten

Het is een probleem waar de waterschappen mee in hun maag zitten. “Als we alle mogelijk schadelijke stoffen uit het rioolwater willen halen dan praat je over minimaal een verdubbeling van de kosten”, zegt Karst Spijkervet, bestuurder bij WDODelta. “De lasten van de burgers gaan dan over de kop. Dus proberen wij het probleem bij de bron aan te pakken en voor meer bewustwording te zorgen: wat er niet inkomt hoeven wij er ook niet uit te halen.”

Het balletje voor het milieuvriendelijk voorschrijven ging rollen op een verjaardagsfeest. Spijkervet raakte daar aan de praat met een huisarts van huisartspraktijk Spectrum. Ze spraken af om het onderwerp ter sprake te brengen tijdens het reguliere farmaco-therapeutisch overleg van huisartsen en apothekers. 

Voor huisarts Dam was dat een eyeopener: “Ik wist wel dat radioactieve stoffen die voor ziekenhuisonderzoeken worden gebruikt en chemotherapeutica slecht zijn voor het milieu, maar dat wat ik dagelijks voorschrijf ook schadelijk kan zijn, was voor mij echt nieuw.”

Dus besloten de huisartsen in Meppel om hun handtekening gedurende een proefperiode eens onder een ander recept te zetten. Dam: “Patiënten moeten natuurlijk niet het gevoel krijgen dat hun gezondheid in het geding is. Dus hebben we via lokale media en folders uitgelegd waarom we dit doen en dat het andere middel net zo goed werkt. Hierdoor zeiden sommige patiënten met rugklachten al uit zichzelf: ‘Doe mij maar geen diclofenac, maar naproxen’.” Naast de huisartsen roept waterschap WDODelta ook de hulp in van ziekenhuizen.

Spijkervet: “Patiënten die een CT-scan moeten ondergaan, krijgen van te voren contrastmiddelen toegediend. Samen met het Deventer Ziekenhuis hebben we onderzocht of die patiënten bereid zijn om na afloop van de CT-scan in een plaszak te plassen en die in de grijze afvalcontainer te doen. De resultaten waren positief. Als je het waarom goed uitlegt, vinden veel patiënten het geen enkel probleem om een paar keer in een plaszak te plassen.”

Microplastics

WDODelta experimenteerde, samen met de Isala-kliniek in Zwolle, ook met een aparte waterzuiveringsinstallatie voor het water van toiletten. Spijkervet: “De proef was geslaagd maar het blijkt wel enorm kostbaar. Omdat zo’n 90 procent van de medicijnresten via huishoudens in het rioolwater terechtkomt en maar 10 procent via ziekenhuizen lijkt het ons zinniger om dit probleem via huishoudens aan te pakken. 

De huisarts is daarvoor een goed middel, maar consumenten zouden zelf ook bewustere keuzes kunnen maken. Naast medicijnresten zijn ook andere schadelijke stoffen zoals microplastics, lastig uit het rioolwater te filteren. Die zitten onder andere in tandpasta en shampoo. Het zou al veel helpen als consumenten een milieuvriendelijker alternatief kopen.”

Intussen heeft het Drentse initiatief navolging gekregen. Zo is het onderwerp ook besproken op farmaco-therapeutische overleggen in Flevoland, Utrecht en Brabant en op verschillende watercongressen. Dam en zijn collega’s zoeken inmiddels naar meer manieren om groener te werken.

“Mensen met een ontsteking geef ik weleens een prik met lidocaïne, een verdovingsmiddel dat schadelijk is voor het milieu. Vroeger spoot ik de vloeistof die ik overhad in de wasbak, nu gooi ik de rest in de prullenbak. Als het met het restafval wordt verbrand, is het namelijk minder milieubelastend.”

Er is volgens hem van overheidswege ook nog winst te boeken. “Sommige apothekers moeten de gemeente betalen om medicijnen te laten vernietigen. Dat beleid verschilt per gemeente. Zo stimuleer je apothekers niet om oude medicijnen in te zamelen.”

Milieunormen voor medicijnen nodig

Hoewel pijnstiller naproxen makkelijker uit het rioolwater te zuiveren is, wil dit niet per se zeggen dat het middel minder milieubelastend is dan diclofenac. 

In het vorige maand verschenen rapport ‘Milieuafwegingen in de geneesmiddelvoorziening’ geeft het RIVM aan dat momenteel niet geconcludeerd kan worden welke van de drie pijnstillers (diclofenac, ibuprofen en naproxen) het minst schadelijk is voor het milieu. 

Dit komt vooral doordat de nu bekende milieunormen voor deze stoffen gebaseerd zijn op verschillende studies. Het RIVM beveelt dan ook aan om eenduidige normen voor geneesmiddelen te ontwikkelen waarin naast zaken als werkzaamheid en veiligheid ook milieuaspecten meegewogen worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden