Artikel 23 / Ouders kiezen met de voeten

Alle scholen openbaar, zegt de een. Alle scholen bijzonder, zegt de ander. Alle scholen flexibel, zegt de derde. Niet of maar hoe het anders zou moeten met de vrijheid van onderwijs, dat is steeds meer de crux in de discussie over artikel 23 van de grondwet. Want dat de letter van de wet 87 jaar na dato wringt met de praktijk, daarover is iedereen het eens.

Het bordje hangt nog naast de schooldeur: protestants-christelijk, rooms-katholiek. Maar de meeste leerlingen en hun ouders zouden zichzelf zo niet noemen. ,,Er zijn protestantse scholen waar het overgrote deel van de leerlingen niet protestants zijn. Daar wordt de week dan met gezang geopend, en de ouders vinden het wel best. Maar echt principieel is hun keuze allang niet meer.'' Nico van Kessel is onderzoeker bij het instituut ITS in Nijmegen. Hij doet jaarlijks onderzoek naar de behoefte aan openbare en bijzondere scholen. Openbare scholen worden bestuurd door de gemeente of een bestuurscommissie. Het grootste deel van de bijzondere scholen heeft een religieuze achtergrond. Algemeen bijzondere scholen zijn meestal vernieuwingsscholen als montessori, jenaplan of dalton, die niet vanuit een bestaande zuil zijn opgericht.

De afgelopen tien jaar zijn er nauwelijks christelijke of katholieke scholen bijgekomen. Alleen het evangelische en islamitische onderwijs groeien. Voor het merendeel zitten er op de traditionele bijzondere scholen niet de leerlingen die er van oudsher horen.

De meeste scholen houden de kleur die zij bij de stichting van de school al hadden. Ondertussen is de samenstelling van de groep leerlingen veranderd. Door goed te kijken naar wat er op school zit, welke culturele of religieuze achtergrond de kinderen hebben, wordt de school weer echt van de ouders, meent Van Kessel. ,,Zij willen dat hun kind leert, dat het aandacht krijgt en happy is. Niemand kiest bewust voor een slechte school, omdat nou net die school van de gewenste richting is.'' Van Kessel heeft een praktische oplossing voor handen: de kameleonschool. ,,Laat scholen de kleur van hun bevolking aannemen'', stelt hij voor.

De kameleonschool van Van Kessel kan ook de oplossing zijn voor de 'ouderwetse' procedure die nu nog bij de stichting van scholen in nieuwbouwwijken wordt gevolgd. De planning van de nieuwe scholen in deze Vinexwijken, is gebaseerd op de scholen (en dus de richtingen van die scholen) die er in de bestaande stad zijn. Bouw scholen die langzaam aan een richting krijgen, naargelang de 'soorten' leerlingen die erop zitten, zegt de onderzoeker. ,,Veranderen van richting gebeurt nu ook al, af en toe: dan besluit een school vooral vanuit economische motieven Montessori te worden, of Dalton.''

Gaat het om veranderingen, dan moet dat vooral in de praktijk gebeuren, zegt Van Kessel. Schooldirecteuren en plaatselijke besturen zijn vaak al genoodzaakt om vergaand samen te werken met andere richtingen. Ook leraren zullen niet erg dwarsliggen. Uit recent onderzoek door het pedagogisch studiecentrum CPS onder christelijke onderwijzers blijkt dat leerkrachten zich in de uitoefening van hun vak vooral laten leiden door hun eigen visie, waarden en normen, niet door de identiteit van hun school. Het zijn vooral de besturen die het meest aan de identiteit hechten, zegt de onderzoeker. ,,Ook zij zouden meer een afspiegeling moeten worden van de ouders die zij vertegenwoordigen.''

Boven de besturen staan de koepels. De organisaties van schoolbesturen zoals de protestants-christelijke Besturenraad, de Vereniging Besturenorganisaties Katholiek Onderwijs (VBKO), de VOS/ABB voor het openbaar en algemeen bijzonder onderwijs. Volgens sommigen zijn het vooral de religieuze koepels die veranderingen tegenhouden, die het hardst gaan schreeuwen als iemand een vinger uitsteekt naar de huidige inrichting van het onderwijs.

,,Het stelsel wordt sterk bewaakt door de confessionele partijen'', zegt Klaas te Bos van de VOS/ABB. ,,Ouders kiezen een school vanwege de afstand vanaf huis, om de reputatie, om de onderwijskundige kwaliteiten, omdat het geen al te zwarte of te witte school is. Die verdeling openbaar-bijzonder dateert uit lang vervlogen tijden en de één hecht daar meer aan dan de ander. Maar in de gesprekken tussen de besturenorganisaties is dat onbespreekbaar.''

Op plaatselijk niveau merkt de VOS/ABB hoe taai de materie is. In vinexwijken worden scholen opgericht op basis van cijfers die niet meer kloppen. Dit terwijl er volgens Te Bos onder toekomstige bewoners veel meer belangstelling zou bestaan voor openbaar onderwijs. Alleen zijn hun wensen niet te peilen, omdat die bewoners nog niet bekend zijn. Ze bestaan slechts op papier. Een schrijnend voorbeeld is een nieuwbouwwijk in Barendrecht, zegt Te Bos. Daar komt nu, na berekening van de oude schoolbevolking in het oude Barendrecht, geen openbare school: er komt één leerling tekort. Bidden en smeken bij de minister hielp niet, aldus Te Bos. Hetzelfde dreigt nu te gebeuren in de Reeshof, vinexlocatie bij Tilburg. De VOS/ABB is nu voorbeelden van dit soort situaties aan het verzamelen om daarmee naar het ministerie te stappen. ,,Want dit kan nooit de bedoeling zijn.''

Een essentiële verandering van artikel 23, die tegemoet komt aan de praktijk, is nog steeds very hot stuff. Opmerkelijk vaak noemen geïnterviewden het 'richtingvrij plannen'. Dit was een notitie van de PvdA van tien jaar geleden. Onlangs blies hoogleraar onderwijsrecht Paul Zoontjens in Trouw (25 maart) het stof van dit plan, dat inhoudt dat ouders een school kunnen oprichten los van welke richting ook. Ook Van Kessel van het ITS noemt het, Te Bos begint er over, en, waarachtig, Harm Jan Luth van de Besturenraad ook. ,,Ik ben er niet tegen om het stelsel op de schop te nemen'', zegt hij. Richtingvrij plannen is volgens hem dan nog niet zo'n gek idee. ,,Ouders kiezen met de voeten. Als ze graag een bepaalde didactische of pedagogische aanpak willen, en niet per se een religieuze richting, dan kiezen ze de school die daarbij past. Jammer voor ons, maar het komt wel dichterbij de wensen van ouders.'' ,,Onlangs'', zegt Te Bos, ,,is er door besturenorganisaties naar gevraagd. Daar wil ik nog wel eens naar kijken, was de reactie van de minister.''

Hiervoor hoeft de grondwet niet te worden aangepast. Sommigen zouden dat wel willen. ,,De tweedeling openbaar onderwijs en bijzonder onderwijs dateert uit lang vervlogen tijden'', verzucht Te Bos. ,,Als je kijkt hoe ouders nu kiezen, klopt het echt niet meer. Maar ja, dat is onbespreekbaar voor de confessionele partijen.'' Alleen openbare scholen-hij durft het niet eens te denken. Nico van Kessel wel. ,,Maar dat is mijn privémening, niet die van het ITS.''

Luth van de Besturenraad daarentegen zou er erg voor zijn als alle scholen bijzonder worden. ,,We willen graag meer vrijheid, niet over alles verantwoording afleggen tegenover de overheid.'' Ook Peter Gramberg van de VBKO zou het hele onderwijs graag bijzonder zien: algemeen bijzonder, een schoolvorm waarbij ouders zo dicht mogelijk bij de school betrokken zijn, in plaats van zeggenschap door een gemeentebestuur of stichting op afstand.

En afschaffen? Sommige politici ter linkerzijde willen van het artikel af omdat het een sta-in-de-weg zou zijn voor de integratie: volgens hen weigeren bijzondere scholen kinderen met een ander geloof. Anderen zien de toename van de islamitische scholen als ongewenst gevolg van '23' en wensen rigoreuze maatregelen.

Onzin, zegt Gramberg van de VBKO. ,,Als je artikel 23 ziet als belemmering van de integratie, dan zit je verkeerd. Segregatie heeft veel meer te maken met woonlocatie en de schoolkeuze door ouders, niet met het beleid van de plaatselijke school.''

Ook Saïd Benayad van de islamitische onderwijskoepel Isbo heeft het afgelopen jaar nog geen steekhoudend argument gehoord om het artikel te schrappen. Nee, dat ligt er niet alleen aan dat hij de grootste groeier in het bijzonder onderwijs vertegenwoordigt. ,,Als je het hebt over de verdeling van zwarte en witte leerlingen, dan moet je als politiek de moed hebben hen te spreiden. Maar voor gedwongen spreiding over buurten is geen meerderheid te vinden in de Tweede Kamer.'' Katholieke koepelman Gramberg heeft nog een ergernis. ,,Het lijkt of openbaar onderwijs de norm is in de hele discussie. Alsof daar geen segregatie plaats vindt.''

Dit is het derde deel van een serie over de grondwettelijke vrijheid van onderwijs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden