Arnold Gelderman: nasynchroniseren is meer dan maken van stemmetjes en typetjes

Op de filmpagina morgen een recensie van 'Aladdin'

Na Amerika moet 'Aladdin' nu Nederland veroveren. Daartoe wordt de film in maar liefst 100 zalen uitgebracht.

In 15 daarvan is de Amerikaanse versie te zien met als wervelend centrum de 'genie of the lamp': een door Robin Williams' rappe stem en weergaloze imitatie-vermogen tot leven gewekte geest die in ijltempo van gedaante en (bekende Amerikaanse) persoonlijkheid wisselt.

In de 85 overige zalen kan men terecht voor de Nederlandse versie, waarin Williams' prestatie zo goed als geevenaard wordt door Pierre Bokma.

De tijd dat nasynchronisatie kinderwerk en een haastklus was, ligt gelukkig achter ons. Dat is mede te danken aan Arnold Gelderman, die al vijftien lange animatie-films van Nederlandse stemmen en liedjes voorzag.

De wat oudere lezer zal zich Gelderman (1938) wel herinneren. In een nog niet zo ver verleden vertoonde hij in binnen- en buitenland zijn acteerkunsten op het toneel, in films en voor tv-camera's. Ook ontplooide hij activiteiten op het produktionele vlak. Met dat werk begon Gelderman zo'n dertig jaar geleden.

Gelderman: “Mijn filmdoop bijvoorbeeld was 'The longest day' (1962). Daarin was ik figurant en vierde, derde, tweede en eerste regie-assistent. Ook deed ik voor deze film veel produktie-werk. In totaal ben ik in Frankrijk acht maanden met 'The longest day' bezig geweest. Het was een ideale voorbereiding op het vak.”

Vanuit deze activiteiten rolde Gelderman min of meer toevallig in het nasynchroniseren. “Jaren geleden werd ik gevraagd om de stem van Kaa, de slang in de Nederlandse bewerking van Disneys 'Jungle book' te doen. Toen ik daarmee bezig was, deed ik regisseur Harry Geelen wat suggesties: 'kan ik hier niet wat happen', 'zal ik hier wat slangengeluiden maken', etc etc. Die suggesties vielen in goede aarde en men vroeg of ik niet eens zo'n film lipsynchroon wilde vertalen en regisseren. Dat leek me leuk en ik hapte toe. Zo is het begonnen.”

“Die verandering kwam me overigens goed uit. Het toneel voldeed niet meer aan het idee dat ik er van had. Je trok in je auto of de bus naar Tietjerkstradeel, Drachten of een ander ver oord met een prachtige zaal. Als het doek opging, blikte je in een bijna lege zaal. Op een goed moment dacht ik 'waar doe ik dit eigenlijk nog voor?'. Uitgerekend toen kwam het nasynchroniseren op mijn pad. Het heeft het acteren - ik doe het af en toe nog wel - wat naar de achtergrond verdrongen.”

Wanneer Gelderman over zijn tweede carriere begint, is hij niet meer te stuiten. Enthousiast vertelt hij wat nasynchronisatie allemaal inhoudt.

“Het begint met het bekijken van de originele versie. Zeker bij de Disneys raak je overdonderd door het talent-geweld en vraag je je wanhopig af 'hoe moet ik dat in vredesnaam verNederlandsen?'. Je gaat zitten piekeren: 'Wie vraag ik voor de rollen?'. Je raadpleegt je stemmenarchief. Je put uit je eigen schouwburgherinneringen. Zo kom je op een aantal namen.”

“Dan ga je audities houden. Ik ben verplicht de stemmen die ik kies te laten horen aan Disney Character Voices in Florida. Dat is een afdeling die waakt over de kwaliteit van alle - bij 'Aladdin zijn het er al 36 - nagesynchroniseerde versies. Men beoordeelt er elke buitenlandse versie, van de Taiwanese tot en met de Finse. Ze letten op de klank en de emotie van de stem en kijken ook of de stem wel bij het getekende lichaam past.”

“In eerste instantie zeggen ze altijd 'try to be as close as possible to the original American version'. Maar dat kan vaak niet. Je moet nu eenmaal vertalen, situaties en termen verNederlandsen. Ik zoek altijd drie kandidaten per rol. Die laat ik wat sleutelzinnen uit de film zeggen en - indien nodig - een liedje zingen. Die drie stemmen stuur ik, voorzien van mijn voorkeur, naar Amerika.”

“Disney heeft een veto-recht en kan mijn stemmen afkeuren. In de loop der jaren heb ik wel geleerd dat niet klakkeloos te accepteren. Als ik er van overtuigd ben dat een stem de beste is, ga ik er voor knokken. De Amerikanen weten zo'n 'fight for it'- mentaliteit wel te waarderen en meestal krijg ik mijn zin. Wel altijd met de kanttekening - het zijn harde zakenlieden - 'All right Arnold, it's your funeral'.”

“Voor de 'genie of the lamp' voelde ik meteen het meest voor Pierre Bokma. Voor hem heb ik moeten vechten, want 'Disney Character Voices' vond hem niet komisch genoeg. Nu, na tientallen nasynchronisaties, zien ze gelukkig in dat hij het fantastisch doet. Ik kreeg - heel ruiterlijk - een fax van ze: 'The Dutch genie is one of the best, not to say the best'.”

Toen bekend werd dat ik 'Aladdin' zou doen, werd ik bestookt met suggesties voor de 'genie'. Andre van Duin, Youp van 't Hek, Robert Paul zouden er geknipt voor zijn. De 'geest' is echter meer dan een typetje. Het is een met eigen leven bezielde hoofdrol. Hij moet het publiek een film lang boeien. Bokma kan dat, dacht ik. Niet eens zozeer omdat hij Jago in Othello meesterlijk speelt, maar veeleer omdat ik mij prive-gesprekken herinnerde, waarin Pierre al babbellend over zijn vak en collega's de ene na de andere acteur imiteerde.''

“De meeste mensen weten niet wat het nasynchroniseren allemaal inhoudt. Je moet onderhandelen met producenten, Amerikaanse teksten en liedjes vertalen in goed Nederlands, audities houden en tenslotte de Nederlandse tekst opnemen. Daarbij kan een in rap tempo gezegde zin van twaalf woorden al handen vol werk opleveren. Zo'n zin neem je op drie sporen op. Door die te manipuleren creeer je het gewenste rakketakke-tak-tempo.”

“Wat ook vindingrijkheid vereist, is dat wij anders moeten werken dan Disney. Zij nemen eerst de stemmen op, halen daar vervolgens de leukste dingen uit en gaan dan pas de karakters uitdiepen en tekenen. Ze werken als het ware vanuit een hoorspel. Bij ons staat de vorm vast. Wij krijgen een Amerikaanse film met Amerikaanse muziek en geluidseffecten en moeten daar de Nederlandse stemmen en liedteksten in zien te vullen.”

“Je moet er voor zorgen dat de Nederlandse teksten min of meer synchroon lopen met de mondbewegingen van de al getekende figuurtjes. Je hebt ook nog te maken met het zogenaamde 'as recordedscript 'dat Disney aan elke na-synchronisateur verstrekt. Daarin staat precies beschreven wat er in elk shot, elke zin en elke song gebeurt en gezegd wordt.”

“Je treft er aanwijzingen in aan als: hier imiteert Mr. Williams Robert de Niro en hier Arnold Schwarzenegger. Maar hoe imiteer je De Niro in het Nederlands? Dat is onmogelijk. Dus lap je het 'as recorded script' maar even aan je laars. Wij hebben van De Niro een Haags pooiertje gemaakt. Schwarzenegger bleek wel te handhaven. Als Williams hem imiteert neemt de 'genie' de gedaante aan van een gigantische spierbundel. Als Pierre dan met een gek Duits accentje iets uitkraamt over anabole steroiden is ook in onze taal volmaakt duidelijk wie er op de hak genomen wordt.”

Dat zijn acteeractiviteiten op een lag pitje staan, deert Gelderman niet. Hij ziet veel overeenkomsten tussen zijn oude en nieuwe werkzaamheden.

“Vroeger werd het nasynchroniseren afgedaan als stemmetjes- en typetjesmakerij waarvoor goede acteurs hun neus behoorden te halen. Ik vind het nasynchroniseren een bijzondere manier van acteren. Met zijn stem moet de acteur een al bedacht karakter diepte geven, van emoties voorzien en tot een boeiende gestalte uitbouwen. Om dat soort zaken gaat het ook bij toneelspelen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden