Arnhem koestert het groene erfgoed

,,Ik geloof, dat Arnhem, door landgoed Sonsbeek te koopen, een daad zal plegen, die niet alleen in de stad zelve, maar in het geheele land zal worden toegejuicht en ik acht het vol strekt niet onmogelijk, dat deze daad den trek naar Arnhem, die op dit oogenblik nagenoeg nul is, zal aanwakkeren.'' Dat schreef ir. J.W.C. Tellegen, directeur van de Dienst Gemeentewerken, in 1899 in een nota aan de gemeenteraad. Die raad was zo verstandig om het landgoed inderdaad aan te kopen, en er een openbaar park van te maken. Vorig jaar is het eeuwfeest gevierd.

Er loopt nu een NS-wandeling over de landgoederen Sonsbeek, Zijpendaal en Klarenbeek. Drie aan elkaar grenzende historische parken. Het is een stadswandeling met weldadig veel groen en voor de verstokte shoppers nog een staartje genoeglijke binnenstad. Arnhem is naar eigen zeggen de vijfde winkelstad van het land. Maar eerst het groen.

Via de loopbrug verlaten we het station aan de achterzijde vanwaar de roodwitte markeringen de wandelaar moeiteloos naar het park leiden. Nog voor de echte tocht begint ligt hier bezoekerscentrum De Watermolen. Een koffiestop is aan te raden, al was het maar omdat er verder voorlopig geen horeca meer komt. Maar ook omdat de koffie en de zelfgebakken cake (fl.0,75 per plakje) en kruidkoek (fl.0,50) echt lekker zijn. Het molenbroodje hebben we niet geproefd, maar alles is hier van eigen meel. In het kleine winkeltje wordt het meel ook verkocht. Tarwemeel, volkoren, meergranen, pannenkoekenmeel, en vrekkenmeel. Vrekkenmeel? ,,Dat is meergranenmeel maar dan van wisselende samenstelling'', wordt ons uitgelegd. ,,Daarom mag het niet als meergranenmeel verkocht worden, dat heeft een vaste samenstelling. Maar als de molen van de ene naar de andere graansoort overschakelt, zit er altijd nog wat van de vorige graansoort in. Dat moet je eigenlijk weggooien, maar als je daar te vrekkig voor bent, kun je het ook verkopen, als vrekkenmeel.''

Park Sonsbeek is veel bezongen. In het boekje 'Ode aan Sonsbeek', verschenen ter gelegenheid van het eeuwfeest, halen bekende en minder bekende Arnhemmers herinneringen op of zingen de lof van het weelderige park. De schrijver C.C.S. Crone schetst een zomeravond in 1949 op het terras van de theeschenkerij: ,,Het strijkje met harmonica. Het ruisen van de waterval in de verte. Ze spelen het successtuk van de echo. Een muzikant stelt zich aan de vijver op met zijn trompet. Muziek over het water! Als hij terug komt het applaus.''

Koos van Zomeren herinnert zich de 'toverachtige' waterval waar je onderdoor kon lopen en drs. P. steekt de loftrompet over de uitkijktoren (Niet mooi, maar wel mooi hoog, die Belvédère

Je kijkt op heel wat aardrijkskunde neer).

In echte winters, zoals je die vroeger nog had, kon op de grote vijver geschaatst worden. Als het ijs dik genoeg was gaf de baron het publiek daartoe vergunning. 'Soms ging dit met muziek gepaard, en dan zat het muziekcorps op het zich in den vijver bevindende eilandje.' De herinneringen beslaan alle seizoenen en vele generaties.

Arnhem boft, met zulke fraaie stadsparken. Na Sonsbeek volgt Zijpendaal, met kasteel Zypendaal dat werd gebouwd tussen 1762-1764 voor stadssecretaris Hendrik Willem Brantsen. Tot begin vorige eeuw heeft de familie er gewoond, het is nu voor een klein deel kantoor van de Stichting Vrienden der Geldersche Kastelen, voor de rest is het nog ingericht alsof het bewoond is. Dit weekend is het kasteel geheel in kerstsfeer en van 11-17 uur open voor publiek.

De wandeling voert het park uit, door een glooiend veld omhoog. Het pad is net niet kledderig; de route voortdurend uitstekend gemarkeerd. We lopen langs een woonwijk. Links tussen de kale bomen zie je de apenrots van Burgers Zoo. Daarna volgt het Openluchtmuseum - 'november en december op zondag open' staat er in grote letters op het hek. We zijn dan ongeveer halverwege de tocht, een goed uur op pad. Zowel de dierentuin als het museum zijn dus prima te voet te bereiken vanaf het station. Er loopt hier ook de bovenleiding van een trolleybus, je kunt dus altijd met de bus weer terug.

Op de hoek van de Richard Holststraat en de Waterbergseweg stuiten we onverwacht op een wijkje van onvervalste noodwoningen. ,,Die zijn gebouwd na de Slag om Arnhem'', bevestigt een bewoner die zijn straatje schoonveegt van de laatste herfstbladeren. ,,Geschonken door een land. Of ze niet wat oncomfortabel zijn? Welnee. Het is prima wonen hier, we hebben een woonkamer van 4 bij 7, een slaapkamer van 3 bij 4 en nog een kamer, een keuken, een badkamer, tuin aan alle kanten, ik heb er twee schuurtjes gemaakt en een zitje met glas. De grond hier is ondertussen wel wat waard natuurlijk. Twintig jaar geleden hebben ze al eens plannen gemaakt om alles af te breken en hier villa's neer te zetten. Maar onze huizen staan er nog. En ze mogen er van mij nog jaren blijven staan.''

Klarenbeek, het derde stadspark op de route, was al in 1986 honderd jaar gemeentebezit. In Klarenbeek staat de voormalige watertoren, nu restaurant de Stenen Tafel. Van hier heb je een prachtig uitzicht op het Rijndal met Arnhem en de indrukwekkende Eusebiuskerk. 150 meter verder ligt de echte stenen tafel, volgens de overlevering gemaakt van enkele grafzerken van het klooster Monnikenhuizen dat hier in de late Middeleeuwen werd gesticht. In de rand van de zerken zijn nog letters zichtbaar.

Drie stadsparken dus in één stadswandeling. En Arnhem heeft er nog meer - Warnsborn, Mariëndaal, Bronbeek, de Gulden Bodem behoren ook nog tot haar domeinen. De stad is rijk gezegend. En beseft dat ook, zo blijkt. Want vorig jaar oktober, bij het honderdjarig bestaan van Sonsbeek als stadspark, is De Verklaring van Arnhem aangenomen. Een Verklaring ter bescherming van het groene erfgoed. Historische architectuur is allang erkend als cultureel erfgoed, maar cultuurhistorische groenstructuren - landgoederen, buitenplaatsen, parken, tuinen, plantsoenen, singels, tuinwijken en begraafplaatsen - hebben evenzeer bescherming nodig om hun bijdrage te kunnen leveren aan 'de identiteit en diversiteit van het stedelijke en landelijke gebied in Nederland'.

De verklaring, ondertekend door negen organisaties, waaronder de Bomenstichting, de Nederlandse Tuinenstichting, twee universiteiten en de Stichting tot behoud van Particuliere Historische Buitenplaatsen, is te lezen op www.arnhem.nl/vrijetijd/Cultuur/Monumenten/Historische-parken.html.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden