'Arme kant': de economie moet er zijn voor de mensen, en niet andersom

Onder het motto 'Armoede is onrecht' voeren de kerken een campagne die vandaag een - voorlopig - hoogtepunt vindt in de manifestatie 'Deelnemen en meedelen' in Den Haag, georganiseerd door de werkgroepen 'De arme kant van Nederland' en 'Eva' (Economie, vrouwen en armoede). Voorzitter en vice-voorzitter van 'De arme kant' keren zich tegen een samenleving waarin mensen die een zinnige bijdrage kunnen leveren, aan de kant moeten blijven staan.

De politiek herijkt dit jaar alles wat los en vast zit rondom de sociale zekerheid. Zonder bevoogdend te willen zijn of een definitief antwoord te suggereren, willen de kerken deelnemen aan deze discussie. Sociale zekerheid gaat tenslotte iedereen aan, is het niet uit overwegingen van solidariteit, dan toch wel uit goed begrepen eigenbelang. In onze maatschappij zijn zeer veel groepen kwetsbaar gemaakt en is de kans dat je nooit een beroep op de sociale zekerheid hoeft te doen zeer klein.

De Sociale quaestie leidde zo'n eeuw geleden tot de oprichting van een stelsel dat voor vrijwaring van gebrek moest zorgen. In de loop van deze eeuw werd het verder uitgewerkt, gebaseerd op één kostwinner per gezin, een werkende heer des huizes. Dat idee is door de praktijk allang ingehaald. Maar in het sociale stelsel zijn de sporen hiervan nog steeds diep. Het stelsel van vandaag is welhaast zo ouderwets als de spelling van het woord 'quaestie'.

Kostwinnerschap

Het huidige bestel is voor een deel geïndividualiseerd, maar de basis van de Algemene Bijstandswet is nog steeds afgeleid van het kostwinnerschap. Met het aan de einder verdwijnen van de traditionele kostwinner zou het huidige stelsel moeten veranderen. Rigide doorgaan op de oude weg gaat voorbij aan de realiteit.

Dat wil niet zeggen dat het stelsel zonder meer moet worden uitgekleed. Want een sociale kwestie is er nog steeds en daarmee ook de behoefte aan eigentijdse oplossingen en een nieuwe invulling van solidariteit. Van politieke en economische zijde worden nogal wat voorstellen gedaan die van weinig vernieuwende gedachten getuigen. Ze verhullen nauwelijks dat deze en gene terugverlangt naar een maatschappij met een rijke elite en personeel dat hard werkt en toch onder het bestaansminimum blijft. Voorstellen om de uitkeringen te verlagen en zo mensen te prikkelen een baan te zoeken, en lage lonen om vooral meer banen te kunnen scheppen, zullen tot weinig anders leiden dan zo'n samenleving van vroeger.

'Participatie' is het sleutelwoord in het denken van de werkgroepen 'De arme kant van Nederland' en 'Eva' over een actueel en op de huidige maatschappij geïnspireerd stelsel van sociale zekerheid. Een voorstel is bijvoorbeeld om regels rond sollicitatieplicht en bijverdienen, voor groepen uitkeringsgerechtigden flink te versoepelen. Je zou het kunnen typeren als het instellen van een (gedeeltelijk) contractueel basisinkomen. In overleg met de uitkeringsinstantie en het arbeidsbureau kunnen burgers een eigen invulling kiezen, en streven naar het vinden van betaald werk of het inkomen zien als een beloning voor andere vormen van werk, zoals het zorgen voor anderen (kinderen, ouderen, gehandicapten, zieken) of ander vrijwilligerswerk, kleinschalige landbouw, buurtbeheer, culturele en sportieve activiteiten. Betaald werk kan voor een aanvulling zorgen, tegen een loon dat lager kan liggen dan het huidige. Het salaris is nu wat de hoogte betreft vaak nog gebaseerd op het kostwinnerschap, in tegenstelling tot de hoogte van de uikeringen.

Voordelen zijn dat fraude moeilijker wordt, mensen niet opeens in de armoede terecht kunnen komen doordat ze hun betaalde baan verliezen en dat arbeid wordt herverdeeld. Bovendien blijft er niet meer zoals nu werk liggen dat wel zeer waardevol is maar economisch niet wordt gewaardeerd, zoals de zorg voor anderen. Want de mensen die dit werk doen, zullen niet langer sociaal en economisch worden uitgesloten omdat hun werk niet gewaardeerd wordt. Denk bijvoorbeeld aan de positie van bijstandsvrouwen met kinderen, die belangrijk werk verrichten met de opvoeding.

Betaalbaarheid van dit stelsel hoeft geen probleem te zijn. Het kost natuurlijk geld, maar veel is dat ook weer niet, gezien de na te streven doelen. Een leefbare samenleving voor alle burgers dient een belangrijke prioriteit te zijn als het geld wordt verdeeld. Daarbij is het zinnig om dat geld niet in de eerste plaats te verkrijgen door belasting op arbeid te heffen, want het aantal banen neemt niet hard toe en volledige werkgelegenheid is een utopie geworden. Wel zou gedacht kunnen worden aan het zwaarder belasten van produktiviteit en aan ecotax.

Kwaliteit

Hoe een samenleving omgaat met 'zwakkeren' is maatgevend voor haar kwaliteit. Niet alleen geeft deze maat het gehalte van solidariteit aan. Ze garandeert ook een diverse en humane samenleving. Het is niet alleen eenrichtingverkeer, nog afgezien van het argument dat zorgarbeid zeer belangrijk is. Waarom mensen met rigide regels verplichten betaald werk te zoeken en hun zorgarbeid uit te besteden, terwijl dat ook zeer relevant en verantwoordelijk werk is?

Het is een groot onrecht om mensen in de marge van de samenleving te drijven, hun waardigheid op het spel te zetten en hun bestaan te ontkennen, alleen omdat ze in het economisch verhaal niet voorkomen. Om op een goede manier beleid te maken is het zinnig een minima-effect-rapportage in te stellen, voordat grote beslissingen worden genomen die diepgaand levens kunnen beïnvloeden. Zo kan worden voorkomen dat groepen mensen steeds meer van de maatschappij worden uitgesloten, terwijl ze wel degelijk een zinnige bijdrage leveren: kostwinners zonder vaste baan, mensen die na jaren hard werken arbeidsongeschikt zijn verklaard, alleenstaande moeders, allochtonen, die - mede door het harnas van rigide regels rondom een uitkering en door een te lage uitkering - nauwelijks plaats krijgen op de arbeidsmarkt. De economie moet er zijn voor de mensen, en niet andersom.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden