Arm en zelfredzaam of rijk en lijdzaam?

Willem Hoogendijk is milieuactivist. Hij schreef recentelijk het boek 'Economie Ondersteboven'.

Esteva is een soort blote-voeten vormingswerker, een politiserende nomade. Hij gaat van dorp naar dorp of naar stadswijken en helpt de mensen daar met hun problemen. Hij hoort ze aan en diept dan uit zijn herinnering een verhaal op waarvan hij denkt dat ze er wat aan zullen hebben. Hij gaat niet direct op het probleem in, laat staan dat hij de bewoners of dorpelingen een pasklaar advies geeft. Zijn verhaal heeft meestal betrekking op iets vergelijkbaars wat zich in een andere wijk of dorp heeft voorgedaan en hoe de mensen dat toen hebben aangepakt. Maar hij vertelt ook mythen en sagen uit hun eigen of een vreemde cultuur als dat te pas komt.

Handreiking

Esteva reikt dus een minimale hand en wil vooral dat de mensen het zelf oplossen. Hooguit helpt hij het proces te versnellen of draagt hij verhelderingen aan waaraan ze wellicht iets hebben. Ik moest denken aan de uitspraak van Marx: 'De bevrijding van de arbeidersklasse is een zaak van de arbeiders zelf'.

De mensen met wie hij te maken heeft zijn trouwens gewend zelf hun boontjes te doppen. Meestal gaat het hier om de laagste klasse van de samenleving, een klasse die zelf haar huizen bouwt, het land bewerkt, eigen markten beheert en een diep wantrouwen koestert jegens alles wat met overheid, adviseurs, instituties en 'Groot Geld' te maken heeft.

Deze 'zelfredzaamheid' steekt schril af bij de lagere middenklasse in Mexico die verwachtingen kreeg van overheidsbemoeienis terwijl deze nog al eens teleurstelt zo niet corrumpeert, in ieder geval afhankelijk maakt.

De ideale structuur van een bewonersgroep of van een netwerk van groepen kan het best vergeleken worden met een hangmat. Deze voegt zich immers prachtig naar je lichaam, je geeft er zelf de vorm aan en als je hem niet gebruikt hangt hij stil. Esteva probeert de grass-root economie te versterken, tegen de overal opdringende 'casheconomie', tegen de ontwikkelaars in. Hij helpt ook de mensen zelf hun kinderen op te leiden, zelf hun gezondheid te bevorderen.

De allergie van de mensen voor de instituties strekt zich uit tot school en kliniek. In een dorp hebben de bewoners van het ziekenhuis een gastenverblijf gemaakt. Een ander dorp verzette zich tegen de aanleg van riolering, een paradepaardje van de regering dat elk jaar aan een aantal uitverkoren dorpen aangeboden wordt. De poep moest mest blijven.

Ergens wonen moet zijn: ergens geworteld zijn. Een baan moet zijn: zinvolle activiteit. Kinderen zijn geen kinderen maar kleine mensen. Straf in een dorpsgemeenschap of wijkgroep betekent niet het op- of uitsluiten van de misdadiger maar juist hem of haar extra zorg geven.

Lachen

Wij zijn arm, zei Esteva, maar juist wij lachen veel. De mensen moeten zich bevrijden van de angst voor de dood, dan komen zij ook vrij van egosme en hebzucht. Levenskunst impliceert de kunst om te lijden. Denk ook aan iemand als president Aristide van Haiti, die het heeft over 'dignified poverty' in plaats van over aankloppen bij de Wereldbank.

Esteva begon als linkse student met mee te werken aan een op Guevara genspireerde guerrillagroep. Maar hij knapte af op de interne baasjesstrijd. Toen begon hij aan een mars door de instituties en bracht het algauw tot staatssecretaris. Hij ging echter beseffen dat een regering eigenlijk nooit echt de campesinos en de sloppenbewoners kan helpen en dat wellicht elke hulp-van-boven uit den boze is. Zo werd hij een drop-out en ontwikkelde hij zich tot een 'nomadische verhalenverteller'.

Tien jaar geleden leerde hij Ivan Illich kennen, die de theorie had ontwikkeld die Esteva al geruime tijd in de praktijk bracht. Zij werden vrienden en schreven samen het boek 'Alternativas II'. Esteva schreef zelf: 'Fiesta - jenseits von Entwicklung, Hilfe und Politik' (Brandes & Apsel/Sudwind, Frankfurt a.M., 1992).

Hij woont in de provincie aangrenzend aan waar zojuist die gewapende opstand van Indiaanse campesinos heeft plaats gehad. Ik vermoed - mijn ontmoeting met Gusteva vond ervoor plaats - dat dat gebied onder zijn werkterrein valt. Een aanleiding voor de opstand was de dreigende opmars van de vrijhandel, met Gatt en Nafta.

Wij doen niet aan ideologie, wij versterken alleen een bepaalde houding, zei Esteva. Wij willen niet de macht in Mexico, wij willen alleen de 'ont-machtiging' van de mensen weerstaan. Wij streven geen hoog doel of zo na. Wij scheppen levende voorbeelden waarin het heden de toekomst weerspiegelt. Hij herinnerde aan het woord van Ghandi: 'Leef zelf de verandering die je wenst voor de wereld.'

Nederland

Terwijl ik naar Esteva luisterde moest ik aan de situatie denken in een land als Nederland. Een totaal afhankelijk gemaakte bevolking die zich lijdzaam naar de milieucatastrofe en de werkloosheid laat duwen. Met een technologie die, zelfs als de mensen vanachter de beeldbuis vandaan zouden komen, niet meer door hen zelf te hanteren is. Ik bracht dat in op onze bijeenkomst.

Vlak na de Eerste Wereldoorlog waren er in Europa volksbewegingen tegen het Grote Geld en het bazendom die de toenmalige produktiekrachten nog in eigen handen hadden kunnen nemen en hadden kunnen hanteren. Nu hebben we produktiekrachten die drijven op olie, grondstoffen, hulpmiddelen en kennis die van verweg of van specialisten moeten komen.

En waar is de gemeenschapszin gebleven? Ja, op Urk nog of in Staphorst. Maar verder kennen we de buren niet eens meer. Verwend en vervreemd zijn we. Als de straat vies is, bellen we de reinigingsdienst in plaats van zelf te gaan vegen. We vinden het de gewoonste zaak van de wereld dat er drinkbaar water uit de kraan komt en dat we voor 25 gulden een tas vol voedsel vanuit de hele wereld kunnen kopen. We willen dat onze kinderen flink doorleren om straks maar vooral goede parasieten van Moeder Aarde te worden.

Ik dacht: onderontwikkeld? Nederland! Troosteloze situatie? In Nederland! Maar ik dacht ook: nog is het niet te laat. Heilzame tegenkrachten, nog zwak maar zeker van hun zaak, ontluiken uit ons grauwe asfalt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden