Essay

Argwaan tegen de Verlichting

Graffiti/muurschildering gemaakt door jongeren uit de Second Chance School (E2C) in een ondergrondse parkeergarage van een supermarkt in Cosne-Cours-sur-Loire (Nièvre, Frankrijk). Beeld rv

Op zoek naar de erfenis van Gandhi, Mandela en King stuit Bas Heijne op ressentiment. Een voorpublicatie.

In het voorjaar van 2017 sprak ik in Londen met de Indiaas-Britse essayist Pankaj Mishra. Deze scherpzinnige ideeëncriticus had een kwaad boek geschreven over de hedendaagse woede, getiteld ‘Tijd van woede’. Een bij vlagen pregnant, maar ook onevenwichtig, tjokvol boek, waarin Mishra probeert te duiden waarom woede en angst onze tijd lijken te regeren. Hoe heeft de reactie tegen het verlichtingsdenken zo’n hoge vlucht kunnen nemen? De principes waarop het denken van mannen als Gandhi, King en Mandela stoelde, het streven naar vrijheid en erkenning, lijken allesbehalve de drijvende kracht achter veel hedendaagse bewegingen die zich tegen de heersende orde keren. Integendeel, die principes worden eerder gezien als een teken van zwakte en conformisme, en niet van kracht en non-conformisme.

Eisten de grote emancipatiebewegingen van de twintigste eeuw, waarvan Gandhi, Mandela en King deel uitmaakten, het recht van gelijkheid op, in de nieuwe eeuw eist men met eenzelfde hartstocht vooral het recht op ongelijkheid op. Woede en teleurstelling zorgen ervoor dat de verschillen tussen mensen steeds sterker worden benadrukt. In plaats van over onze gedeelde menselijkheid, gaat het nu vooral over unieke eigenheid, de bedreigde grenzen van land, volk, cultuur, groep, geloof. Het gaat om de angst iets kwijt te raken, overspoeld te worden, de greep te verliezen. Overal zijn bewegingen ontstaan die terugkeer bepleiten, of superieure afzondering; sommige gematigd, andere radicaal en virulent. Het betreft niet alleen de radicale islam of ultrarechts in Europa. Zoals Mishra tegen mij zei: “In Burma werken zelfs boeddhistische monniken mee aan de etnische zuivering van een minderheid.”

Niet iedereen plukt de vruchten

Wat heeft die reactie veroorzaakt? De voornaamste reden, volgens Mishra, is het besef dat zoveel mensen helemaal niet de vruchten plukken van dat verlichtingsdenken. Er wordt steeds gesproken over gelijkheid en rechtvaardigheid voor alle mensen, maar intussen zijn het slechts kleine groepen die ervan hebben geprofiteerd.

Mishra: “Het universalisme is vanaf het begin gecompromitteerd door uitsluiting. De mannen die in Amerika over vrijheid en het najagen van geluk spraken, hielden slaven. Voltaire zei dat dieren meer benul hadden dan zwarten. Als men het over de mens had, sloot men vaak expliciete categorieën uit. Vanwege zijn opvattingen over vrijheid van meningsuiting en tolerantie heeft men van Voltaire een idool gemaakt, zonder dat men kijkt naar de politiek die hij voorstond.”

Zeker, dat speelt een rol. Er zijn veel mensen die zich niet gezien en achtergesteld weten, ook of misschien juist in westerse democratieën, maar dat verklaart nog niet waarom men zich vaak zo verbeten tegen de aard van dat verlichtingsdenken zelf afzet.

Nadruk op individu 

Is er iets in het verlichtingsdenken, met zijn nadruk op de vrijheid van het individu en zijn recht op zelfbeschikking, dat grote weerstand oproept? Waarschijnlijk is het juist die nadruk op het individu - een losse verzameling individuen is niet langer in staat om een gemeenschap te vormen. De belofte dat een individu vrij en autonoom kan worden, koppelt hem ook los van anderen, waardoor het idee van samenhang, gemeenschap, onder druk komt te staan. Ressentiment ligt dan al snel op de loer, omdat de ander ook zijn individuele rechten wil belijden, ook zich vrijelijk wil uiten, en ook geluk wil najagen. De ander, vooral degene die niet erg op jou lijkt, is dan al snel een concurrent - of een bedreiging.

Veel van de onvrede en woede van nu komt, denk ik, voort uit het onmogelijke verlangen om als individu weer op te gaan in een samenleving in de letterlijke zin van dat woord.

Volgens Pankaj Mishra ligt dat onvermogen altijd al in het emancipatieproject besloten. In Londen zei hij tegen mij: “Van begin af aan zat er een zekere spanning en tegenspraak in het idee van de emancipatie van het individu, dat zijn oorsprong vond aan het eind van de achttiende eeuw. De zelfstandigheid van het individu, de geboorte van de mens als autonoom wezen, was een radicaal idee. Gelijkheid, vrijheid, individuele rechten - dat alles betekende een scherpe breuk met wat eraan voorafging. Al vanaf het begin was er kritiek, met name van Rousseau, die een samenleving zag ontstaan waarin het nog enkel draait om genadeloze competitie en zicht op status en welvaart. In de negentiende eeuw werd die spanning alleen maar groter en manifesteerde ze zich ook in de politiek. Er kwamen ideologieën op die deze tegenspraak wilden oplossen door een nieuw soort samenhang te creëren, zoals het communisme en nationalisme. Die tegenspraak hebben we nog altijd niet opgelost. Integendeel, de spanning is alleen maar toegenomen, want het idee van gelijkheid en individualisme is universeel geworden. Niemand leeft meer in een traditionele samenleving. We zijn allemaal modern geworden.”

Terugvallen op groepsidentiteit 

Een reactie op dat schurende onvermogen om als individu weer een gemeenschap te vormen - en wat mij betreft ook meteen de belangrijkste - is terugvallen op een groepsidentiteit, je verenigen met geest- of soortverwanten en jou en de jouwen tot een unieke entiteit verklaren, met essentiële eigenschappen die bedreigd worden door vermenging en verwatering - alles onder de noemer eer en trots. Meestal wordt het onvermogen om terug te keren naar dat oude idee van gemeenschap dan ook aan de ander geweten - de groep die er onverenigbare overtuigingen of geloofsartikelen op na zou houden.

Om aan die onverenigbaarheid een einde te maken, zodat herstel van de zuivere gemeenschap mogelijk is, zijn er dan maar twee oplossingen mogelijk: of de identitaire groep moet zich blijvend afzonderen in de samenleving om haar eigenheid veilig te stellen, zich volledig terugtrekken op zichzelf; of het wezensvreemde element moet het veld ruimen, goedschiks of kwaadschiks.

Haaks 

Dit alles staat haaks op het denken van Gandhi, King en Mandela. Als we ons net als Gandhi identiteit voorstellen als een huis, dan gaan nu ineens de luiken dicht en op slot, en wordt de omgeving als principieel bedreigend ervaren. Innig contact met de ander buiten de groep wordt niet als een verrijking, maar eerder als een vorm van verraad beschouwd, een fatale ondermijning die alleen tot zelfverlies kan leiden, niet tot zelfverrijking. Trots kan alleen beleefd worden in een staat van zuiverheid. De idealen van de Verlichting worden als een valstrik voorgesteld, die het individu ver van zijn eigen, vertrouwde grond weglokt en hem vervolgens laat zitten in een niemandsland vol holle frases en verbroken beloften. Bovendien verzuim je dan je te wapenen tegen degenen die die idealen aan hun laars lappen en agressieve bedoelingen hebben.

Tegelijk is er een wereldwijde, hartgrondige afkeer ontstaan van bestuurlijke elites die de idealen van de Verlichting uitdragen, maar tegelijk ongelijkheid in stand houden. Het progressieve idealisme dat de elites zich hebben toegeëigend, wordt al snel gezien als een vorm van hypocrisie - waardoor het hele verlichtingsproject in een kwaad daglicht komt te staan.

Vuige leugen 

Pankaj Mishra begrijpt die afkeer. “Stel je een vooruitstrevende ondernemer in India voor met voorbeeldige ideeën over homorechten, een man die vrouwen hoge posities in het bedrijfsleven gunt, maar tegelijkertijd, zonder ervoor uit te komen, gelooft in de juistheid van het kastenstelsel en zijn werknemers daardoor slecht behandelt, aangezien dat is toegestaan volgens de traditionele hiërarchie. Wanneer je daar het slachtoffer van bent, trek je onvermijdelijk de conclusie dat dat idealisme van je baas een vuige leugen is.”

Die verklaring snijdt hout, maar er valt meer over te zeggen. Zoals de verlichte werkgever progressieve idealen gebruikt als dekmantel om achterstelling te laten bestaan, zo gebruiken de huidige machthebbers in de landen waar Gandhi, King en Mandela hun strijd voerden hun gedachtengoed om hun minder verlichte opvattingen en gedrag wit te wassen. We zagen het in Zuid-Afrika. We zien het in India en de Verenigde Staten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden