Archivaris helpt familie bij vinden oorlogsslachtoffer

OOSTERBEEK, LEEUWARDEN - Op de keper beschouwd past het ongewone besluit wel bij het ongewone leven van Joseph van Vijnck, “een vrijbuiter die ruim dacht over de grenzen van het toelaatbare”. Na 52 jaar lang vermist te zijn geweest, is zijn stoffelijk overschot teruggevonden en geïdentificeerd. Vrijdag is zijn herbegrafenis op de begraafplaats van Oosterbeek bij Arnhem.

In hetzelfde Oosterbeek waar hij zijn jeugd doorbracht, vond Joseph van Vijnck op maandag 18 september 1944 de dood, neergeschoten door een Duitse soldaat. Door slordigheid van de toenmalige autoriteiten zou het ruim vijftig jaar duren, alvorens zijn nabestaanden zekerheid zouden krijgen over het lot van hun vader en opa. En dan nog niet eens door een schuldbewuste ambtenaar, maar door een familielid dat zijn stamboom aan het uitpluizen was.

“Ik wil de mensen die toen bij de zaak betrokken waren het niet nadragen, maar het intrigeert me wel waarom niemand de moeite heeft genomen om zijn dood bij het Rode Kruis te melden. Josephs ex-vrouw Jet Danz heeft tot haar overlijden in 1985 het idee gehad dat hij ooit nog eens zou opduiken.”

Peter Danz, achterneef van Jet, zal vermoedelijk nooit een sluitend antwoord op die cruciale vraag krijgen. Zowel bij de eerste - provisorische - begrafenis in het bos van landgoed Mariëndaal als bij de herbegrafenis op de begraafplaats van Oosterbeek in juni 1945 wisten verschillende betrokkenen dat het om Joseph van Vijnck moest gaan. Er heeft zelfs een primitief kruis met die naam op het bosgraf gestaan.

Danz heeft de naamsvermelding teruggevonden in het aantekenboekje van de doodgraver en in correspondentie van de gemeente Oosterbeek. Niettemin komt het stoffelijk overschot naamloos terecht in een verzamelgraf voor burgerslachtoffers van de slag bij Arnhem.

De herbegrafenis vrijdag heeft dan ook een beetje het karakter van posthuum eerherstel. Een klein kistje met Van Vijncks beenderen wordt op dezelfde plaats begraven. Het monument bij het verzamelgraf zal de naam Josephus Hubertus van Vijnck (1885-1944) vermelden, waarmee hij na ruim een halve eeuw zijn identiteit terugkrijgt.

“Ik heb Joseph niet persoonlijk gekend, maar door alle naspeuringen kan ik zijn leven bijna tot op de week nauwkeurig reconstrueren.” De fascinatie van de 64-jarige Danz is begrijpelijk als het leven van Vijnck de revue passeert. Dat laat zich lezen als een spannend boek, met de ontdekking van zijn identiteit als ontknoping. Van Vijnck was geen lieverdje, 'mooie Joseph' nam het niet zo nauw met de huwelijkstrouw en met de principes van mijn en dijn. “Toch heb ik niet de indruk gekregen dat hij een slecht mens is geweest.”

Gefrustreerd door geldgebrek besluit Van Vijnck in 1920 om zijn geluk in Amerika te gaan beproeven. Het avontuur zal voor hem uiteindelijk veertien jaar duren. In 1934 keert Van Vijnck naar Nederland terug. Met zijn vrouw Jet, die het twee jaar eerder in Amerika voor gezien hield, wil het niet meer vlotten. In 1935 wordt hun scheiding uitgesproken. Jet moet de zorg voor de negen kinderen op zich nemen.

Sommige kinderen, zoals Bill, houden contact met hun vader en helpen hem af en toe in zijn rijwielwerkplaats. Achterneef Peter Danz: “Joseph en Jet konden niet met elkaar en niet zonder elkaar, heeft Bill wel eens gezegd. Ze hadden allebei een dominant karakter en dat botste helemaal, toen Joseph na twee jaar weer in huis kwam.”

In het oorlogsjaar 1943 wordt Van Vijnck gearresteerd vanwege het helen van fietsen. Hij krijgt vijftien maanden gevangenisstraf, die hij vanaf 15 december uitzit in De Koepel in Arnhem, slechts een paar kilometer van zijn vroegere ouderlijk huis aan de Steijnweg in Oosterbeek.

De Koepel komt tijdens de slag om Arnhem in september 1944 midden in de frontlinie te liggen. Justitie besluit om de ongeveer 300 gevangenen vrij te laten, omdat zij hun leven niet langer zeker zijn. Joseph van Vijnck behoort tot de eerste groep die de gevangenis verlaat, in hun gevangenisplunje, die wel iets van het Engelse uniform weg heeft. Dat gegeven en de keus om niet naar Oosterbeek, maar richting Amsterdam te lopen, wordt Joseph en een metgezel noodlottig.

Op een bospad bij de Schelmseweg stuiten ze op een Duitse patrouille die de twee mannen doodschiet. Hun lichamen blijven daar liggen, tot de boswachter nog drie mannen bereid vindt om mee te helpen met de begrafenis. Na de bevrijding worden Van Vijnck en zijn metgezel naamloos herbegraven in het verzamelgraf op de begraafplaats van Oosterbeek. In het graf moeten ook andere gedetineerden uit De Koepel begraven liggen.

Een vergelijkbare samenloop van omstandigheden, die in de chaotische periode net na de oorlog kon leiden tot Van Vijncks onnodige anonimiteit, hielp familiespeurder Peter Danz vanaf 1995 om het spoor terug te vinden.

Archivaris Maassen van de gemeente Renkum, waaronder Oosterbeek valt, stuitte op het rapport van de herbegrafenis in juni 1945. Daarin kwam de naam van Van Vijnck voor. De archivaris wist dat Danz naar hem op zoek was. Daarna vielen de puzzelstukken snel op hun plaats, zeker vergeleken met de halve eeuw van vruchteloze naspeuringen door andere familieleden.

Het gevangenisregister leerde dat Van Vijnck 1,76 meter lang was, een gezond gebit had en een breukband droeg. De befaamde kapitein Harry Jongen (bijgenaamd 'De Neus') van de Bergings- en identificatiedienst kon, aan de hand van deze gegevens en projectie van foto's van de schedel op foto's van Van Vijnck in leven, met honderd procent zekerheid vaststellen, dat het hier om Joseph van Vijnck gaat.

“Zijn zoon Bill, met wie ik veel contact heb, was sprakeloos toen ik hem belde, dat we het nu zeker wisten. De slogan van kapitein Jongen is niet voor niets: vermist zijn is erger dan dood.”

Peter Danz zal vrijdag een korte toespraak houden, met als leidraad dat “de vreugde over het vinden het verdriet om het verlies overheerst”. Bill en zijn zus Elly zijn met partners en twee kinderen speciaal voor de herbegrafenis uit de Verenigde Staten overgekomen. Ze hebben besloten dat de aanwezigen vrijdag een bloem op het kistje mogen leggen. Een zoektocht komt ten einde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden